Инсон дунёга келар экан, унинг қалбига энг аввал сингадиган маънавий бойликлардан бири — она тилидир. Бола онасининг меҳрли сўзлари, отасининг насиҳатлари, бобо ва бувиларининг дуолари орқали тилнинг нафосатини англай бошлайди. Шу маънода, тил фақат фикр алмашиш воситаси эмас, балки авлодларни бир-бирига боғлаб турувчи маънавий кўприкдир.
Ҳар бир халқнинг тарихи, орзу-умидлари, дунёқараши ва маънавий тажрибаси унинг тилида акс этади. Халқ бошидан кечирган воқеалар, буюк аждодлар яратган илмий ва адабий мерос, мақоллар, ҳикматлар ва достонлар тил орқали кейинги авлодларга етиб боради. Шунинг учун она тилини асраш — аслида аждодлар хотирасини асрашдир.
Ўзбек тили ҳам асрлар давомида шаклланган улкан маънавий хазинадир. Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Абдулла Қодирий, Чўлпон, Абдулла Авлоний каби буюк сиймоларнинг ижодида халқимизнинг тафаккури, орзу-армонлари ва маънавий дунёси ўз ифодасини топган.
Айниқса, Алишер Навоий ўзбек адабий тилининг имкониятларини юксак даражада намоён этган буюк мутафаккир сифатида тил тарихида алоҳида ўрин тутади. Унинг ижоди бизга бир ҳақиқатни англатади: тилнинг бойлиги халқнинг фикрлаш имкониятини ҳам кенгайтиради.
Қуръони каримда Аллоҳ таоло инсонларнинг тиллари ва рангларидаги турлиликни Ўзининг қудрати ва белгиларидан бири сифатида баён қилади:
وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّلْعَالِمِينَ
«Унинг аломатларидан осмонлар ва ернинг яратилиши ҳамда тилларингиз ва рангларингизнинг турлича эканидир. Албатта, бунда билимдонлар учун аломатлар бор». (Рум сураси, 22-оят)
Ушбу оят тилларнинг турличалиги инсонлар ўртасидаги табиий хилма-хиллик эканини кўрсатади. Демак, ўз она тилини қадрлаш бошқа тилларни камситиш эмас. Аксинча, ўз тилини ҳурмат қилган инсон ўзгаларнинг тили ва маданиятига ҳам ҳурмат билан қарайди.
Тилнинг қадри унинг фақат луғат бойлиги билан эмас, балки унда қанчалик гўзал фикр, одоб ва маънавият ифодаланиши билан ҳам белгиланади. Шу сабабли тил маданияти — инсон маданиятининг бир кўринишидир.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам инсонларнинг сўзига катта эътибор қаратганлар. Ҳадиси шарифда:
مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ
«Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган бўлса, яхши сўз айтсин ёки сукут қилсин», деганлар. (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривояти)
Бу ҳадис тилга бўлган муносабатимизнинг энг муҳим мезонларидан бирини белгилаб беради: инсоннинг тили эзгулик воситаси бўлиши керак.
Бир оғиз сўз инсон қалбини кўтариши ҳам, уни оғритиши ҳам мумкин. Ширин сўз меҳрни кучайтиради, яхши насиҳат инсонни тўғри йўлга бошлайди, илмли сўз тафаккурни бойитади. Аксинча, ҳақорат, туҳмат, ғийбат ва ёлғон инсонлар ўртасида адоват пайдо қилади.
Шу нуқтаи назардан қараганда, она тилини асраш фақат имлони тўғри ёзиш ёки сўзларни тўғри талаффуз қилишдан иборат эмас. Тилни асраш — уни эзгу мақсадларда ишлатиш ҳамдир.
Бугунги ахборот асрида тил олдида янги вазифалар пайдо бўлмоқда. Интернет, ижтимоий тармоқлар ва замонавий технологиялар ҳаётимизга жуда кўп янги тушунчаларни олиб кирмоқда. Бу жараён табиий. Аммо ўзбек тилининг бой имкониятларидан фойдаланиб, янги тушунчаларни миллий тилда ифодалаш, адабий тил меъёрларига риоя қилиш ҳам муҳим вазифадир.
Айниқса, ёш авлоднинг тилга муносабати келажак учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Агар фарзанд оилада чиройли ва равон сўзлашни ўрганса, китоб мутолаа қилса, аждодлар меросини ўқиса, унинг тил бойлиги ҳам, фикрлаш қобилияти ҳам юксалади.
Шунинг учун тил тарбияси аввало оиладан бошланади. Ота-онанинг фарзандига қандай мурожаат қилиши, қандай сўзларни ишлатиши, китоб ўқиши ва фарзанди билан мулоқот қилиши унинг тил маданиятига бевосита таъсир қилади.
Мактаб ва таълим муассасалари эса бу жараённи илмий ва тизимли равишда давом эттиради. Устоз нафақат билим беради, балки ўқувчига сўзнинг қадрини ҳам ўргатади.
Аслида, тил — миллатнинг кечаги куни билан эртанги куни ўртасидаги кўприкдир. Биз бугун қандай тилда сўзласак, қандай китоблар ёзсак, қандай сўзларни фарзандларимизга ўргатсак, эртанги авлоднинг маънавий луғати ҳам шунга қараб шаклланади.
Шунинг учун ҳар биримиз ўз она тилимизни билиш, уни тўғри ва гўзал қўллаш, бойитиш ва кейинги авлодга муносиб ҳолда етказишга масъулмиз.
Тил — миллатнинг овози.
Тил — аждодлардан қолган мерос.
Тил — авлодларни боғловчи кўприк.
Тилни асраш эса келажакни асрашдир.
Муҳриддин Абдуллаев,
Косонсой тумани "Аълохон махдум" жоме
масжиди имом ноиби
