Ҳар бир жамиятда ўзини ҳамма нарсадан хабардор деб ҳисоблайдиган, лекин аслида мавзуни чуқур билмай туриб фикр билдирадиган "донишманд" инсонлар учрайди. Бу ҳолат оддийгина камчилик эмас, балки ижтимоий муаммога айланиб бораётган салбий одатдир. Билмаган нарсасига бурун суқиш нафақат шахснинг обрўсига путур етказади, балки атрофдагилар учун ҳам зарарли оқибатлар келтириб чиқаради.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтганларидек: «Қачонки, иш эгасидан бошқасига топширилса, Қиёмат соатини кутавер». Бухорий ривояти.
Аввало, билимга асосланмаган фикр — нотўғри хулосаларга олиб келади. Масалан, тиббиёт, ҳуқуқ ёки молия, диний масалалар каби соҳаларда етарли билимга эга бўлмаган одамларнинг “маслаҳати” бошқаларнинг ҳаётига жиддий зарар етказиши мумкин. Шунга қарамай, баъзи инсонлар ўзларини мутахассисдек тутиб, бошқаларга йўл-йўриқ кўрсатишга уринади. Шунақа киши ноқис ақл соҳиби эканлигини намойиш қилган бўлади. Бу ҳолат эса ишончни емиради ва нотўғри қарорлар қабул қилинишига сабаб бўлади.
Иккинчидан, бу одат инсонлар ўртасидаги муносабатларни бузади. Ҳеч ким ўз ишига аралашишни ёқтирмайди, айниқса бу аралашув асоссиз бўлса. Билимсиз танқид ёки ноўрин маслаҳатлар кўпинча жанжал ва келишмовчиликларга олиб келади. Натижада, жамиятда ҳурмат ва ишонч камаяди.
Яна бир муҳим жиҳат — бу одат инсоннинг ўз ривожига тўсқинлик қилади. Чунки доимо бошқаларнинг ишига аралашиб юрадиган киши ўз устида ишлашга вақт ажратмайди. Натижада, у ҳақиқий билим ва тажриба орттириш ўрнига юзаки фикрлар билан чекланиб қолади.
Динимиз таълимотларда ҳам билмаган нарсага аралашиш қаттиқ қораланган. Исломда инсондан ҳар бир гапига масъулият билан ёндашиш талаб этилади. Қуръон да: “Ўзинг билмаган нарсанинг ортидан борма” (Исро сураси, 36-оят) деб огоҳлантирилади. Бу оят инсонни асоссиз гапиришдан, билимсиз ҳукм чиқаришдан қайтаради.
Шунингдек, Ҳадисларда ҳам бу масала алоҳида таъкидланган. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар: “Киши учун ўзига тегишли бўлмаган нарсани тарк этиши унинг Исломининг гўзаллигидадир.” Бу ҳадис инсонни ортиқча аралашувдан тийилишга, ўз чегарасини билишга ундайди.
Демак, диний жиҳатдан ҳам билмаган нарсага бурун суқиш — нафақат одобга, балки эътиқодга ҳам зид ҳолат ҳисобланади. Бу эса инсоннинг нафақат дунёвий, балки охиратдаги аҳволига ҳам таъсир қилиши мумкин.
Анасдан розияллоҳу анҳу ривоят қилинади: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Дажжол (келиши) олдидан бир неча йиллар алдов-макрлар бўлади. Бу йилларда ростгўй ёлғончига чиқарилиб, ёлғончи ростгўй саналади. Омонатдор хиёнатчига, хиёнаткор эса омонатдорга чиқарилади. Мана шу муддатда Рувайбаза гапга тушади» (Аҳмад, Абу Яъло ва Баззозлар ривоят қилган. Санади жуда яхши).
Худди шу мазмундаги бошқа бир ҳадисни Ибн Можа Абу Ҳурайрадан ривоят қилган. Унда қуйидаги қўшимча ҳам бор:
«Ё Расулуллоҳ, рувайбаза нима дегани ўзи? – дейишди саҳобалар. Пайғамбаримиз жавоб бердилар:
– У омманинг иши ҳақида (ўзича) гапирувчи бемаъни – бачкана кимса».
Биз бугун уни кўпчилик илмсиз постёзувчилар ва изоҳчилар, соҳаси бўлмаса ҳам билиб билмай фикр билдирадиган аҳмоқона кишилар тимсолида кўряпмиз.
Абдурроҳман ибн Абу Лайло раҳимаҳуллоҳ айтадилар:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларидан 120 нафарларини топдим. Уларнинг барчалари ансорлардан эдилар. Агар уларнинг бирларидан бирор масала ҳақида (фатво) сўралса, унинг ўрнига (ёнидаги) соҳиби жавоб бериши у учун маҳбуб эди».
Улар фатво беришдан, билмасдан туриб «Бу масаланинг жавоби бундай» дейишдан қўрқишар, шу боис бошқа киши жавоб беришини хоҳлашарди. Чунки, улар бировга бир масала юзасидан фатво бериш шариат номидан гапириш эканини жуда яхши билишарди.
Афсуски, бизнинг илмимиз бўлмаса ҳам оқибатини ўйлаб ўтирмай шошилиб жавоб бериб юборамиз. «Менимча, бу бундай бўлса керак» деб ақлимизга суяниб шошқалоқлик қиламиз. «Фатвога журъатлироғингиз дўзахга журъатлироғингиздир» деган ҳадисни хаёлимизга ҳам келтирмаймиз. Баъзан биздан биров сўрамаса ҳам диний мазмундаги саволларга жавоб беришга уринамиз.
Имомлар ишига аралашиш ва фатвони тушунмай муҳокама қилиш — хавфли иллат
Бугунги кунда жамиятимизда хавотирли бир ҳолат кузатилмоқда: баъзи инсонлар илмга таянмасдан туриб, имомлар ва уламоларнинг фатволарига аралашиш, ҳатто уларни муҳокама қилишга ўтиб кетмоқда. Ачинарлиси, гап нима ҳақида кетаётганини тўлиқ англамай туриб, кескин хулосалар чиқараётганлар ҳам йўқ эмас.
Илмсиз гапириш — катта гуноҳ
Аллоҳ таоло Қуръони каримда марҳамат қилади:
“Билмаган нарсанг ортидан эргашма. Албатта, қулоқ, кўз ва қалб — буларнинг барчасидан сўралувчидир.”
(Исро сураси, 36-оят)
Бу оят очиқ-ойдин кўрсатадики, инсон билими етмаган масалада гапирмаслиги лозим. Айниқса, дин каби нозик ва масъулиятли соҳада бу талаб янада қаттиқроқдир.
Фатво бериш — ҳар кимнинг иши эмас
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам дедилар:
“Ким илмсиз фатво берса, унинг гуноҳи ўша фатвони берган кишига бўлади.” (Абу Довуд ривояти)
Яна бир ҳадисда: “Аллоҳ илмни бандалардан тортиб олмайди, балки уламоларни олиб кетиш билан илмни кўтаради. Охири одамлар жоҳилларни бошлиқ қилиб оладилар. Улардан савол сўралса, илмсиз фатво берадилар ва ўзлари ҳам адашадилар, бошқаларни ҳам адаштирадилар.” (Бухорий ва Муслим ривояти)
Бу ҳадислардан маълум бўладики, фатво — катта масъулият. Унга ҳар қандай инсон аралашиши жамиятни адашишга олиб келиши мумкин.
Имомларни муҳокама қилиш — одобсизлик.
Исломда уламоларга ҳурмат қилиш муҳим аҳамиятга эга. Чунки улар динни тушунтирувчи, одамларни ҳақ йўлга бошловчи зотлардир.
Имoм Молик раҳимаҳуллоҳ айтганлар: “Ҳар бир инсоннинг гапи олинади ҳам, рад қилинади ҳам — фақат бу қабр эгасидан бошқа.”
(Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қабрларини ишора қилиб)
Бу сўздан тушуниш мумкинки, уламолар ҳам хато қилиши мумкин. Аммо бу — уларни ҳақорат қилиш, камситиш ёки илмсиз ҳолда танқид қилишга рухсат бермайди.
Муаммо нимада?
Баъзилар фатвони тушуниш ўрнига, уни берган имомни муҳокама қилишга ўтиб кетмоқда. Бу эса икки карра хато:
Масаланинг моҳиятини англамаслик
Илм аҳлини ҳурмат қилмаслик
Аслида, фатвони тушуниш учун:
Қуръон ва ҳадис илми
Фиқҳ қоидалари
Араб тили каби кўплаб илмлар талаб қилинади.
Имомлар ва уламоларнинг ишига аралашиш, айниқса илмсиз ҳолда фатволарни муҳокама қилиш — жамият учун хавфли иллатдир. Ҳар бир инсон ўз ўрнини билиши, билмаган нарсаси ҳақида сукут сақлаши ва илм аҳлига мурожаат қилиши лозим.
Хулоса
Хулоса қилиб айтганда, билмаган нарсасига бурун суқиш — бу оддий камчилик эмас, балки жамият тараққиётига тўсқинлик қилувчи омилдир. У инсонлар ўртасидаги ишончни емиради, нотўғри қарорлар келтириб чиқаради ва шахсий ривожланишга халал беради. Диний таълимотлар ҳам бу одатдан тийилишни буюради. Шунинг учун ҳар бир инсон ўз фикрини билдиришдан олдин мавзуни ўрганиши, билимини ошириши ва энг муҳими, ўз чегарасини билиши зарур. Зеро, ҳақиқий донолик — ҳамма нарсани гапиришда эмас, балки қачон сукут сақлашни билишда намоён бўлади.
Жаъфархон Суфиев,
Тўрақўрғон тумаи “Исҳоқхон тўра” жоме
масжиди имом-хатиби
