Бугунги замонда инсоннинг имкониятлари тобора кенгайиб бормоқда. Илм олиш, ахборотга эга бўлиш, дунёнинг турли бурчаклари билан мулоқот қилиш ва замонавий технологиялардан фойдаланиш имкониятлари аввалгидан анча кўп. Ҳаётни енгиллаштирадиган турли қулайликлар инсоннинг кундалик турмушининг ажралмас қисмига айланди. Аммо имкониятлар кўпайгани сари инсоннинг истаклари ҳам ортмоқда. Кўпинча инсон қўлидаги неъматларга эмас, ўзида йўқ нарсаларга эътибор қаратиб, ҳаётидаги мавжуд яхшиликларнинг қадрини унутиб қўяди.
Айниқса, бугунги кунда ижтимоий тармоқлар инсон ҳаётига катта таъсир кўрсатмоқда. Бошқаларнинг саёҳатлари, муваффақиятлари, бойлиги ва бахтли лаҳзаларини кўриш инсонни беихтиёр ўз ҳаёти билан таққослашга ундайди. Натижада баъзи инсонларда қаноатсизлик, норозилик ва ҳасад ҳисси пайдо бўлиши мумкин. Аслида эса ҳар бир инсоннинг ҳаёти, тақдири ва неъматлари ўзига хосдир. Бундай ҳолатда шукрнинг ўрни ниҳоятда муҳимдир.
Аллоҳ таоло Қуръони Каримда шундай марҳамат қилади:
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ ۖ وَلَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ
«Агар шукр қилсангиз, албатта, сизларга зиёда қилурман. Агар ношукрлик қилсангиз, албатта, азобим қаттиқдир». (Иброҳим сураси, 7-оят)
Бу оят шукрнинг инсон ҳаётидаги буюк аҳамиятини кўрсатади. Шукр неъматнинг қадрини билиш билан бирга, унинг зиёда бўлишига ҳам сабаб бўлади. Чунки инсон ўзига берилган неъматни қадрласа, ундан оқилона ва тўғри фойдаланишга ҳаракат қилади.
Шукр фақат тил билан «Алҳамдулиллаҳ» дейишдан иборат эмас. У — қалб билан неъматни тан олиш, тил билан Аллоҳга ҳамд айтиш ва амал билан берилган неъматдан тўғри фойдаланишдир. Соғлиқ, вақт, оила, тинчлик, илм, ризқ ва иймон — инсон ҳар куни фойдаланадиган, аммо кўпинча одатий ҳол деб қабул қиладиган буюк неъматлардир. Инсон баъзан бирор неъматидан маҳрум бўлгандагина унинг нақадар қимматли эканини англаб етади. Шунинг учун бор неъматнинг қадрига ўз вақтида етиш — шукрнинг муҳим белгиларидан биридир.
Шукр инсонни ривожланишдан тўхтатмайди. Аксинча, мавжуд имкониятларни қадрлаган ҳолда улардан унумли фойдаланишга ундайди. Вақт берилган бўлса, уни фойдали ишларга сарфлаш; илм берилган бўлса, уни яхшиликка ишлатиш; мол берилган бўлса, ундан эҳсон қилиш; соғлиқ берилган бўлса, уни асраш ва эзгу амалларда фойдаланиш — шукрнинг амалий кўринишларидир.
Шукрли инсон «Менда ҳамма нарса етарли, энди ҳаракат қилишим шарт эмас», деб ўйламайди. Балки «Менга берилган имкониятлар учун шукр қилиб, улардан янада яхшироқ фойдаланишим керак», деб ҳаракат қилади. Шу маънода шукр инсонни тараққиётга, меҳнатга ва яхшилик қилишга чорлайди.
Бугунги инсон учун шукрнинг яна бир муҳим жиҳати — ўзини бошқалар билан ортиқча таққослашдан халос бўлишдир. Бошқаларнинг ҳаётига қараб «Нега менда йўқ?» дейиш ўрнига, «Аллоҳ менга нималарни берди?» деб ўйлаш инсоннинг дунёқарашини ўзгартиради. Чунки ҳар бир инсоннинг кўринмайдиган синовлари, қийинчиликлари ва ташвишлари ҳам бўлади. Биз кўпинча бошқаларнинг ҳаётидаги фақат гўзал ва ёрқин томонларни кўрамиз.
Шукр инсоннинг қалбига қаноат, ҳаётига мазмун ва қийинчиликларга сабр беради. Ҳаётда ҳамма нарса инсон хоҳлагандек бўлмаслиги мумкин. Баъзан синовлар, муаммолар ва қийинчиликлар учрайди. Аммо шундай вазиятларда ҳам инсон ўз ҳаётидаги қолган неъматларни кўра билиши, умидини йўқотмаслиги ва сабр қилиши муҳимдир. Шукр ва сабр бир-бири билан чамбарчас боғлиқ фазилатлардир.
Қуръони Каримда яна шундай дейилади:
وَإِن تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا
«Агар Аллоҳнинг неъматини санасангиз, саноғига ета олмайсиз». (Наҳл сураси, 18-оят)
Дарҳақиқат, инсон ҳаётидаги неъматлар саноқсиздир. Биз нафас олаётган ҳаво, кўраётган кўзимиз, эшитаётган қулоғимиз, юраётган оёғимиз, оиламиз меҳри ва осойишта ҳаёт — буларнинг барчаси буюк неъматдир. Инсон ҳар куни шундай неъматлар ҳақида бироз бўлса ҳам ўйлаб кўрса, ҳаётга бўлган муносабати ижобий томонга ўзгаради.
Демак, шукр — инсоннинг бор нарсасига кўникиб қолиши ёки орзу-мақсадларидан воз кечиши эмас, балки мавжуд неъматларнинг қадрини англашидир. Ҳозирги тезкор ва талабчан дунёда инсон кўпроқ нарсага эга бўлишдан олдин, ўзида бор неъматларни кўра билиши керак. Чунки ҳақиқий бойлик фақат кўп нарсага эга бўлишда эмас, балки қўлдаги неъматнинг қадрига етиб, ундан тўғри фойдалана олишдадир.
Шукрли қалб инсонни ношукрлик, ҳасад, тушкунлик ва доимий норозиликдан асрайди. У инсонга ҳаётнинг ҳар бир кунида яхшиликни кўра билишни ўргатади. Шунинг учун ҳар куни ўзимизга: «Бугун мен нимага шукр қилдим?» деган саволни беришимиз керак. Балки шу оддий савол инсоннинг ҳаётга бўлган қарашини тубдан ўзгартириб, уни бахтлироқ ва қаноатлироқ инсонга айлантирар.
Зеро, шукр — неъматни кўра билиш, уни қадрлаш ва унинг ҳаққини адо этишдир.
Муҳаммадбобур Абдурахимов,
Мингбулоқ тумани “Мулла Тожи Аҳмад” жоме
масжиди имом - ноиби
