Табиий бойликлар, жумладан сув - Аллоҳ таолонинг банда­ларига берган энг улуғ неъматларидан биридир. Бироқ замона­вий турмуш тарзи туфайли инсоният бу неъматга нисбатан беэътибор муносабатда бўлиб, уни ҳисобсиз сарфлаш одатини орттириб қолди. Ушбу мақолада исрофгарчилик-хусусан, сувни исроф қилиш масаласи Ислом дини манбалари, яъни Қуръони Карим оятлари ва Пайғамбар алайҳиссаломнинг ҳадислари асосида илмий нуқтаи назардан таҳлил қилинади.

"Исроф" тушунчасининг моҳияти

Арабча "исроф" сўзи луғавий жиҳатдан "ҳаддан ошиш", "меъёрдан четга чиқиш", "нарсани ўз ўрнида ишлатмаслик" маъноларини англатади. Исломий фиқҳ ва ахлоқ илмида бу тушунча кенг маънога эга: у нафақат моддий неъматларни беҳудага сарфлашни, балки уларни ортиқча, зарурат чегарасидан ташқари ишлатишни ҳам қамраб олади. Шариат нуқтаи назаридан исроф-банданинг Аллоҳ берган неъматига нисбатан ношукурлигининг бир кўриниши сифатида баҳоланади.

Қуръони Каримда исрофгарчилик масаласи

Қуръони Каримда исрофгарчилик масаласига бир неча ўринда алоҳида тўхталиб ўтилган: Жумладан

Аъроф сураси, 31-оят: Ушбу оятда мўминларга ейиш, ичиш борасида кўрсатма берилиб, шу билан бирга исроф қилмасликка чақирилади ҳамда Аллоҳ таоло исроф қилувчиларни севмаслиги баён этилади. Бу оят инсоннинг кундалик эҳтиёжларини қондиришда ҳам меъёрни сақлаши лозимлигини кўрсатади.

Исро сураси, 26–27-оятлар: Бу оятларда қариндошларга, мискинларга ва йўловчиларга ҳақларини бериш буюрилгандан сўнг, исроф қилиб молни беҳуда сарфлашдан қайтарилади, исроф қилувчилар эса шайтонларга биродар деб таърифланади. Ушбу тавсиф исрофгарчиликнинг ахлоқий жиҳатдан қанчалик жиддий гуноҳ ҳисобланишига ишора қилади.

Анъом сураси, 141-оят: Бу оятда экин ва мевалардан тановул қилиш, ҳосил йиғилган куни закот-ҳақини (садақасини) бериш буюрилгач, яна исроф қилмаслик талаб этилади. Демак, Қуръон таъминот манбалари-озиқ-овқат, мол-мулк билан боғлиқ барча жараёнларда меъёрни сақлашни фарз қилиб қўяди.

Ушбу оятларнинг умумий мазмунидан кўринадики, Ислом дини исрофгарчиликка нисбатан аниқ ва қатъий чегара қўяди: инсон Аллоҳ берган неъматлардан фойдаланишда на хасислик, на исрофгарчиликка йўл қўймаслиги, балки "васатия" мўтадиллик йўлини тутиши лозим.

Ҳадиси шарифларда сувни исроф қилмаслик масаласи

Сувни тежаш борасида энг машҳур ва илмий жиҳатдан кенг тарқалган ривоят Пайғамбар алайҳиссаломнинг саҳобаси Саъд розияллоҳу анҳу билан боғлиқ ҳадисдир.

Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилинишича, Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам таҳорат олаётган Саъднинг ёнидан ўтиб қолиб: "Бу қандай исрофгарчилик, эй Саъд?"-деб сўраганлар. Саъд: "Таҳоратда ҳам исроф бўладими?" деб ажабланганида, Пайғамбар алайҳиссалом: "Ҳа, гарчи оқиб турган дарё лабида бўлсанг ҳам", деб жавоб берганлар. Ушбу ҳадис Имом Аҳмад ва Ибн Можа томонидан ривоят қилинган.

Бу ҳадиснинг илмий-фиқҳий аҳамияти шундаки, унда сувнинг мўл-кўллиги исрофга рухсат бермайди деган тамойил белгиланади. Бошқача айтганда, ҳатто ибодат таҳорат каби диний вазифа бажарилаётган пайтда ҳам, сув манбаи қанчалик катта бўлишидан қатъи назар, ортиқча сарфлаш манъ этилади. Бу кўрсатма замонавий сув тежаш тамойиллари билан тўлиқ мос келади: ресурснинг заҳираси кўп бўлиши уни исроф қилиш учун асос бўла олмайди.

Бундан ташқари, Абу Довуд ва Насоий ривоят қилган ҳадисда Пайғамбар алайҳиссалом умумий тарзда: "Енглар, ичинглар, кийининглар ва садақа қилинглар, лекин исроф ва мутакаббирликка йўл қўйманглар!",-деганлар. Ушбу ҳадис исрофгарчиликка чек қўювчи умумий шаръий қоидани белгилайди. У фақат сувга эмас, балки инсоннинг барча кундалик эҳтиёжларига тааллуқлидир. 

Шунингдек, Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинган бошқа бир ҳадисда Пайғамбар алайҳиссалом уй ичида тўкилиб қолган озиқ-овқат қолдиқларини (увоқларни) йиғиб, уларни исроф қилмасликка ундаб, неъматни қадрлаш зарурлигини таъкидлаганлар (Ибн Можа ривояти). Бу ривоят исрофгарчиликка қарши муносабатнинг фақат сув билан чекланмай, барча неъматларга нисбатан қўлланилишини кўрсатади.

Илмий-фиқҳий хулосалар: "васатия" тамойили

Ислом ҳуқуқшунослиги (фиқҳ)да инсоннинг моддий неъматлардан фойдаланиши борасида "васатия" ўртачалик, мутаносиблик тамойили асосий мезон ҳисобланади. Бу тамойилга кўра, икки ифротий ҳолат исроф (ҳаддан ортиқ сарфлаш) ва тақтир (ортиқча хасислик, зарур эҳтиёжни ҳам қондирмаслик) баробар маънавий жиҳатдан салбий баҳоланади. Қуръон ва ҳадис манбаларининг умумий руҳидан келиб чиқиб, олимлар қуйидаги хулосаларни чиқарганлар: Неъматдан фойдаланиш ўзи учун ҳам, жамият учун ҳам зарур миқдорда бўлиши керак;

Ресурснинг мавжудлиги (масалан, сувнинг мўл-кўллиги) уни исроф қилишга асос бўла олмайди;

Исрофгарчилик моддий зиёндан ташқари, руҳий-ахлоқий жиҳатдан ҳам гуноҳ ҳисобланади, чунки у Аллоҳ берган неъматга нисбатан ношукурликнинг ифодасидир;

Тежамкорлик-фақат иқтисодий эҳтиёж эмас, балки ибодатнинг бир қисми, иймон белгиларидан бири сифатида қаралади.

Амалий жиҳат: диний тамойилларнинг замонавий аҳамияти

Юқорида келтирилган оят ва ҳадислардан келиб чиқадиган асосий хулоса шуки, сувни ва бошқа табиий бойликларни тежаш масаласи диний нуқтаи назардан ҳам инсоннинг шахсий масъулияти ҳисобланади. 

Хусусан: Уй шароитида таҳорат, идиш-товоқ ювиш, ювиниш каби жараёнларида сувни ортиқча сарфламаслик-диний кўрсатмага амал қилиш ҳисобланади;

Озиқ-овқат маҳсулотларини исроф қилмаслик, уларни қадрлаш-Пайғамбар алайҳис саломнинг суннатларидан бири;

Жамоат жойларида, масжидларда сув ва бошқа ресурслардан оқилона фойдаланиш жамиятга нисбатан диний-ижтимоий масъулиятнинг кўриниши.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, ислом дини манбаларини илмий таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, исрофгарчиликдан сақланиш, жумладан сувни тежаш нафақат иқтисодий ёки экологик зарурат, балки Қуръони Карим ва ҳадиси шарифларда мустаҳкам асосланган диний-ахлоқий бурчдир. Аъроф, Исро ва Анъом сураларидаги оятлар ҳамда Саъд розияллоҳу анҳу ҳақидаги машҳур ҳадис бизга ресурснинг мўл-кўллигидан қатъий назар, ундан оқилона ва мутаносиб фойдаланиш зарурлигини ўргатади. Шу боис, сувни исроф қилмаслик масаласига диний тарбия орқали ёндашиш жамиятда табиий бойликларни асраш маданиятини шакллантиришнинг самарали воситаларидан бири бўлиши мумкин.

Абдулазиз Бобамирзаев 

Янги Наманган тумани бош имом хатиби 

“Хазрати Билол” масжиди имом хатиби