Бугун инсон дунёни нафақат кўзи билан кўради, балки ахборот орқали ҳам қабул қилади. Биргина телефон орқали дунёнинг исталган нуқтасида юз бераётган воқеалар, турли қараш ва ғоялар бир неча сонияда онгимизга кириб келмоқда. Бу, албатта, катта имконият. Аммо имконият билан бирга масъулият ҳам ортмоқда. Чунки ахборотнинг барчаси ҳам ҳақиқатга, эзгуликка ёки инсон манфаатига хизмат қилавермайди.
Айниқса, ёшлар онгига таъсир кўрсатишга уринаётган турли бузғунчи қарашлар масаласи бугун жиддий эътибор талаб қилади. Гап фақат очиқдан-очиқ зарарли чақириқлар ҳақида эмас. Баъзан ёт ғоя оддий бир пост, қисқа видео, таъсирчан ҳикоя ёки гўёки «ҳақиқатни айтаётган» саҳифа кўринишида намоён бўлиши мумкин. Унинг хавфи ҳам шунда инсон ҳар доим ҳам таъсирнинг қаердан бошланганини сезавермайди.
Ёт ғоя, аввало, инсонни ўзлигидан узоқлаштиради. У миллий ва умуминсоний қадриятларга бефарқликни, жамиятдаги мавжуд тартиб ва муносабатларга нисбатан ишончсизликни, айрим ҳолларда эса адоват ва муросасизликни кучайтириши мумкин. Энг ачинарлиси, бундай таъсирга тушган одам кўпинча ўз қарашларининг ташқи таъсир остида шаклланаётганини англамайди.
Шу боис бугун ёшларни фақат зарарли ахборотдан чеклашнинг ўзи етарли эмас. Муҳими, уларни ахборотни таҳлил қила оладиган, савол берадиган, манбани текширадиган ва хулоса чиқаришда шошилмайдиган шахс этиб тарбиялашдир. Чунки интернетдаги ҳар бир маълумот ҳақиқат эмас. Кўрилган, ўқилган ёки кўпчилик томонидан улашилган ахборот автоматик равишда ишончли манбага айланмайди.
Ахборот маконида энг катта ҳимоя танқидий фикрлаш. Бирор хабарни кўрган инсон ўзига оддий, аммо муҳим саволларни бера олиши керак: Бу маълумотни ким тарқатмоқда? Унинг мақсади нима? Манбаси қаерда? Бошқа ишончли манбаларда ҳам шу маълумот тасдиқланганми? Ана шундай ёндашув инсонни шов-шувли, аммо мазмунсиз ёки атайлаб чалғитувчи ахборотдан асрайди.
Бу борада оиланинг ўрни ҳам беқиёс. Фарзандни фақат «буни кўрма, бунга ишонма» деб огоҳлантириш билан унинг дунёқарашини ҳимоя қилиб бўлмайди. У билан суҳбатлашиш, саволларига жавоб бериш, фикрини тинглаш, атрофида кечаётган воқеаларни биргаликда муҳокама қилиш зарур. Ота-онаси билан очиқ мулоқот қила оладиган, ўз фикрини эркин ифодалашга ўрганган ёш турли шубҳали таъсирларга нисбатан анча бардошли бўлади.
Таълим муассасалари олдида ҳам муҳим вазифа турибди. Ёшга тайёр хулосани беришдан кўра, уни мустақил фикрлашга ўргатиш самаралироқ. Китобхонлик, тарих ва миллий қадриятларни чуқур ўрганиш, замонавий билимларни эгаллаш, турли қарашларни таҳлил қила олиш буларнинг барчаси инсоннинг маънавий ва интеллектуал таянчини мустаҳкамлайди.
Диний масалаларда эса айниқса эҳтиёткорлик зарур. Ислом таълимотининг асосида тинчлик, илм-маърифат, эзгулик, меҳр-оқибат, инсон қадрини улуғлаш каби тамойиллар мужассам. Шу сабабли диний билимни тасодифий интернет саҳифалари ёки кимлиги номаълум шахсларнинг талқинидан эмас, балки ишончли манбалар ва малакали мутахассислардан олиш муҳим. Диний тушунчаларнинг бузиб талқин қилиниши ёки улардан ғаразли мақсадларда фойдаланилиши инсонни тўғри йўлдан чалғитиши мумкин.
Аслида, ёт ғояларга қарши кураш фақат тақиқлар билан ҳал этиладиган масала эмас. Бўш қолган онгни бошқа бировнинг ғояси эгаллаши мумкин. Шунинг учун энг тўғри йўл бўшлиқ қолдирмаслик: билим билан, китоб билан, соғлом мулоқот билан, эзгу мақсад ва бунёдкор ғоялар билан уни тўлдиришдир.
Бугун ҳар биримиз нафақат ахборот истеъмолчиси, балки унинг тарқатувчисига ҳам айланиб қолдик. Биргина тугма орқали текширилмаган хабарни юзлаб, минглаб одамларга етказиш мумкин. Демак, ижтимоий тармоқдаги ҳар бир ҳаракатимиз учун ҳам масъулият бор.
Шубҳали хабарни улашмаслик, ёлғон маълумотни текшириш, адоват ва низони кучайтирувчи материалларга муносабат билдириш оддий фойдаланувчининг ҳам фуқаролик масъулиятидир.
Ёт ғоялар ҳеч қачон фақат бир эшикдан кириб келмайди. У турли кўринишда, турли шаклда, турли воситалар орқали намоён бўлиши мумкин. Шунинг учун ундан ҳимояланиш ҳам бир марталик тадбир эмас, балки доимий жараёндир. Бу жараён оиладан бошланади, таълимда давом этади, жамиятдаги соғлом муҳит билан мустаҳкамланади.
Бугунги кун биздан шунчаки огоҳ бўлишни эмас, онгли бўлишни талаб қилмоқда. Чунки ахборот кўпайган сари танлов ҳам кўпаймоқда. Танлов кўпайган сари эса инсоннинг ўз қарашига эга бўлиши, яхшини ёмондан, ҳақиқатни ёлғондан, маърифатни жаҳолатдан ажрата билиши тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.
Шундай экан, ёшларни ёт ғоялардан асрашнинг энг ишончли йўли уларнинг қўлига фақат қалқон тутқазиш эмас, балки қалқонга эҳтиёж сезмайдиган даражада мустаҳкам тафаккур шакллантиришдир. Билимли инсонни алдаш қийин, мустақил фикрлайдиган инсонни бошқариш қийин, соғлом тафаккур эгасини эса ёт ғоя ортидан эргаштириш ундан-да қийин.
Мусохон домла Аббосиддинов,
Наманган шаҳар “Боқи Полвон” жоме
масжиди имом-хатиби
