Инсон ҳаётида илмнинг ўрни беқиёсдир. Илм инсонни жаҳолат зулматидан маърифат нурига олиб чиқади, ҳақ билан ботилни, ҳалол билан ҳаромни, тўғри билан нотўғрини ажратишга ёрдам беради. Шунинг учун Ислом динида илм олиш ва уни бошқаларга ўргатишга алоҳида эътибор қаратилган. Илмнинг яна бир буюк хусусияти шундаки, у бошқаларга берилгани сари камаймайди, балки аксинча, зиёда ва баракали бўлиб боради.

Одатда инсон моддий бойликни бошқаларга берса, ўзининг моли камаяди, деб ўйлайди. Аммо илм бундай эмас. Бир инсонга бир масалани ўргатиш билан устознинг илми камаймайди. Аксинча, ўргатгани сари инсон ўз билимини мустаҳкамлайди, янги саволларга дуч келади, яна изланади ва натижада илми янада зиёда бўлади.

Аллоҳ таоло Қуръони каримда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга шундай марҳамат қилган: «...Ва: “Эй Роббим, илмимни зиёда қил!” дегин» (Тоҳа сураси, 114-оят).

Бу оят илмнинг қанчалик улуғ неъмат эканини кўрсатади. Ҳатто Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга ҳам илмни зиёда қилишни сўраш буюрилган. Демак, инсон қанча илм олмасин, «менга етарли» деб тўхтаб қолмаслиги, доимо янада кўпроқ ўрганишга интилиши лозим.

Илм — Аллоҳнинг улуғ неъмати

Қуръони каримда Аллоҳ таоло илм аҳлининг даражасини кўтаришини баён қилиб айтади: «...Аллоҳ сизлардан имон келтирганларни ва илм берилганларнинг даражаларини кўтарур...»(Мужодала сураси, 11-оят).

Илм инсонни юксалтиради. Аммо бу ерда илм деганда фақат дунёвий маълумот эмас, балки инсонга фойда берадиган, уни эзгуликка етаклайдиган илм назарда тутилади. Айниқса, инсоннинг иймонини мустаҳкамлайдиган, ахлоқини гўзал қиладиган ва жамиятга манфаат келтирадиган илм энг қадрлидир.

Илмнинг қадри унинг амал билан бирга бўлишида намоён бўлади. Инсон ўзи билган ҳақиқатни бошқаларга ҳам етказса, унинг илми жамиятда тарқалади. Бир кишига ўргатилган илм эса ўша инсон орқали яна бошқаларга етиб бориши мумкин. Шу тариқа илм бир қалбдан бошқа қалбга ўтиб, тобора зиёда бўлаверади.

Илмни ўргатиш — улуғ савоб

Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам илм ўргатишнинг фазилати ҳақида кўплаб ҳадислар айтганлар. Жумладан, у зот: «Сизларнинг яхшиларингиз Қуръонни ўрганган ва уни ўргатганларингиздир», — деганлар (Имом Бухорий ривояти).

Бу ҳадисда Қуръонни ўрганиш билан бирга уни бошқаларга ўргатиш ҳам алоҳида мақталган. Демак, инсоннинг ўзи илмли бўлиши билан бир қаторда, ўзидаги фойдали илмни бошқалар билан баҳам кўриши ҳам катта фазилатдир.

Яна бир ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким яхшиликка далолат қилса, унга ҳам уни қилган кишининг ажридек ажр бор», — деганлар (Имом Термизий ривояти).

Бу ҳадиснинг маъноси жуда кенг. Агар инсон бировга намозни, Қуръон ўқишни, яхши муомала қилишни, ҳалол меҳнат қилишни ёки бошқа бир фойдали ишни ўргатса ва у инсон шу илм асосида яхшилик қилса, уни ўргатган кишига ҳам савоб етиши умид қилинади.

Шунинг учун устознинг бир оғиз насиҳати, бир дарси ёки бир ўргатган фойдали маълумоти йиллар давомида савоб келтириши мумкин.

Илм берилгани сари мустаҳкамланади

Инсон бирор илмни бошқаларга тушунтирганда, аввал ўзи уни яна бир бор таҳлил қилади. Нимани яхши билса, шуни равон тушунтиради. Билмаган жойларини эса излаб топишга ҳаракат қилади. Шу сабабли таълим бериш инсоннинг ўз билимини ҳам мустаҳкамлайди.

Устоз ҳар бир дарсга тайёрланар экан, ўзи ҳам қайта ўқийди, янги маълумотлар топади ва билимларини бойитади. Шогирдларнинг саволлари эса устозни янада кўпроқ изланишга ундайди.

Шу маънода «илм бериш билан зиёда бўлади» деган фикр чуқур маънога эга. Илм бошқаларга берилганда йўқолмайди, аксинча, унинг таъсири кенгаяди ва баракаси ортади.

Илм — садақаи жориядир

Инсон вафот этганидан кейин ҳам савоби давом этиб турадиган амаллар бор. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Инсон вафот этса, уч нарсадан бошқа унинг амали узилади: садақаи жория, фойдаланиладиган илм ва унга дуо қиладиган солиҳ фарзанд», — деганлар (Имом Муслим ривояти).

Манбалар асосида тайёрланди 
Фурқатжон Турсунов, 
Учқўрғон тумани “Жўрахон ҳожи” жоме 
масжиди имом-хатиби