Ислом дини тинчлик, бағрикенглик, биродарлик, ўзаро ҳурмат ва ҳамжиҳатлик динидир. Қуръони карим оятлари ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳадисларида мусулмонларни бирликка чақириш, ўзаро низо ва адоватдан сақланиш, жамиятда тинчликни асрашга алоҳида эътибор қаратилган. Бироқ диний масалаларни нотўғри талқин қилиш, бошқаларни асоссиз равишда адашганликда айблаш ва ихтилофларни кучайтириш уммат бирлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Бугунги кунда диний бағрикенглик, маърифат ва аҳилликни асраш муҳим аҳамиятга эга. Шу нуқтаи назардан, салафийлик деб аталувчи йўналишнинг айрим талқинлари ва улар билан боғлиқ ихтилофли қарашларнинг мусулмонлар бирлигига таъсирини холисона ўрганиш зарур.
Қуръони каримда бирлик ва ҳамжиҳатликка чақириқ
Аллоҳ таоло Қуръони каримда мусулмонларни бирликка чақириб, шундай марҳамат қилади:
«Барчангиз Аллоҳнинг арқонини маҳкам тутинг ва бўлиниб кетманг!» (Оли Имрон сураси, 103-оят).
Ушбу оят мусулмонларни ўзаро биродарликни сақлашга, диндаги умумий асосларга маҳкам боғланишга ва бўлиниб кетишдан эҳтиёт бўлишга ундайди. Диний масалалардаги фарқли қарашлар адоват, ҳақорат ва бир-бирини камситишга сабаб бўлмаслиги лозим.
Аллоҳ таоло яна шундай марҳамат қилади:«Албатта, мўминлар биродардирлар. Бас, икки биродарингизнинг орасини ислоҳ қилинглар» (Ҳужурот сураси, 10-оят).
Бу оят мусулмонлар ўртасидаги муносабатларни яхшилаш, низоларни тинч йўл билан бартараф этиш ва биродарлик ришталарини мустаҳкамлаш зарурлигини кўрсатади.
Аммо бугунги кунга келиб умматнинг турли тоифа ва фирқаларга бўлиниши оқибатида инсонларнинг, айниқса мусулмонларнинг бирдамлигини йўқоттирувчи ғаразли ташкилотлар ва шахслар чиқмоқда. Ана шундай фирқалардан biri Салафийликдир.
«Салаф» сўзи луғатда аввал ўтган кишилар маъносини англатади. Исломий адабиётларда у кўпинча дастлабки мусулмон авлодлари — саҳобалар, тобеинлар ва улардан кейинги авлодларни ифодалаш учун ишлатилади.
Салафларга эргашиш тушунчаси билан ҳозирги замонда «салафийлик» номи остида учрайдиган барча ҳаракат ва қарашларни бир хил деб баҳолаш тўғри эмас. Бу ном турли мазҳабий, ақидавий ва ижтимоий қарашларга нисбатан қўлланади. Шу сабабли муайян йўналишни баҳолашда унинг аниқ таълимоти, амаллари ва жамиятга таъсирига эътибор қаратиш лозим.
Масала шундаки, айрим кескин талқинларда ўз қарашини ягона тўғри йўл деб билиш, бошқа мусулмонларнинг диний амалларини асоссиз равишда бидъат ёки адашиш деб баҳолаш, мазҳаб уламоларининг илмий меросини инкор этиш каби ҳолатлар кузатилиши мумкин. Бундай ёндашувлар мусулмонлар ўртасида ихтилофларни кучайтириши эҳтимолдан холи эмас.
Уларнинг мусулмонлар бирлигига етказадиган салбий таъсирлари
Диний ихтилофларнинг кучайиши.
Ислом тарихида айрим фиқҳий масалалар бўйича турли қарашлар мавжуд бўлган. Ҳанафий, Моликий, Шофеъий ва Ҳанбалий мазҳаблари мусулмонларнинг диний ҳаётида муҳим ўрин тутган. Уламолар ўртасидаги илмий фарқлар одоб ва далил асосида муҳокама қилинган. Аммо муайян мазҳабга амал қиладиган мусулмонларни камситиш, уларнинг ибодатларини асоссиз равишда нотўғри деб чиқариш одамлар орасида ишончсизликни келтириб чиқариши мумкин. Шунинг учун ихтилофли масалаларда илм, ҳурмат ва одоб устувор бўлиши шарт.
Мусулмонларни бир-биридан ажратиш.
Мусулмон жамиятининг куч-қудрати унинг ҳамжиҳатлигидадир. Агар кишилар ўзларинигина ҳақ йўлда деб билиб, бошқаларни доимий равишда айблашга одатлансалар, оила, маҳалла ва жамоат орасида келишмовчиликлар пайдо бўлиши мумкин. Диний қарашлардаги фарқлар қариндошлик алоқаларини узишга, қўшничилик ҳақларини поймол қилишга ёки жамиятда адоват тарқатишга баҳона бўлмаслиги керак.
Уламоларнинг илмий меросига нисбатан нотўғри муносабат.
Асрлар давомида Ислом илмларини ривожлантирган буюк уламолар Қуръон, ҳадис, фиқҳ ва ақида соҳаларида улкан мерос қолдирганлар. Уларнинг асарларини чуқур ўрганиш, далилларини англаш ва илмий баҳсларни одоб билан олиб бориш муҳимдир. Уламоларнинг фикрларини етарли билимга эга бўлмасдан рад этиш ёки уларни асоссиз равишда айблаш диний билимларнинг заифлашишига олиб келиши мумкин. Шу боис диний масалаларни ишончли манбалар ва малакали мутахассислар орқали ўрганиш зарур.
Ёшларнинг турли кескин қарашлар таъсирига тушиб қолиши.
Ёшлар интернет ва ижтимоий тармоқлар орқали турли диний маълумотларга дуч келмоқда. Айрим чиқишларда оят ва ҳадислар ўз контекстидан узиб талқин қилиниши, бошқа мусулмонларга нисбатан нафрат уйғотувчи фикрлар тарқатилиши мумкин. Бундай ҳолатларнинг олдини олиш учун ёшларга диний саводхонлик, мустақил ва танқидий фикрлаш, манбаларни текшириш ҳамда мутахассислардан маслаҳат олиш маданиятини ўргатиш зарур.
Жамиятда тинчлик ва барқарорликка салбий таъсир.
Диний шиорлардан фойдаланиб, одамларни бир-бирига қарши қўйиш, адоватни тарғиб қилиш ёки қонунга зид ҳаракатларга ундаш жамият учун хавфлидир. Ҳар қандай диний қараш ўзининг амалий натижалари ва инсонларга муносабати билан ҳам баҳоланиши керак. Айни пайтда, муайян диний ном ёки атамага мансуб бўлган ҳар бир инсонни хавфли деб ҳисоблаш ҳам адолатдан эмас. Баҳо шахснинг номи ёки гуруҳий мансублигига эмас, балки унинг аниқ сўзи ва ҳаракатига асосланиши лозим.
Ҳадисларда биродарлик ва мусулмонларга озор бермаслик
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай деганлар:
«Мусулмон — мусулмонлар унинг тили ва қўлидан саломат бўлган кишидир» (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривояти).
Ушбу ҳадис мусулмон инсон бошқаларга сўзи ва амали билан озор бермаслиги кераклигини ўргатади. Диний баҳсларда ҳақорат, туҳмат, камситиш ва асоссиз айбловлардан сақланиш ушбу таълимотнинг муҳим талабларидандир.
Хулоса
Хулоса қилиб айтганда, мусулмонлар бирлигига зарар етказадиган асосий омиллардан бири — диний масалалардаги фарқларни адоватга айлантириш, бошқаларни асоссиз айблаш, илмсиз ҳукм чиқариш ва жамиятда низо келтириб чиқаришдир. Бу каби ҳолатлар қайси ном ёки йўналиш остида намоён бўлишидан қатъи назар, танқидий ва адолатли баҳоланиши лозим.
Манбалар асосида тайёрланди.
Исомиддин Шайнизов,
Учқўрғон тумани “Охун ҳўжа” жоме
масжиди имом-хатиби
