Бугунги кунда қўлимиз ҳеч қилмаса бир дақиқага телефонсиз қолса, ўзимизни гўёки оламдан узилиб қолгандек ҳис қиламиз. Тонгда кўзни очгандан тортиб, тунда ухлагунча ҳар биримизнинг энг яқин ҳамроҳимиз гаджетлар — смартфонлар бўлиб қолди. Тезкор ахборот асри бизга чексиз имкониятлар эшигини очгани рост, бироқ у билан бирга келган «рақамли қарамлик» деган янги замон муаммоси бугун жамиятни, айниқса, ёшлар келажагини жиддий ташвишга солмоқда.

Қуръони Каримда вақт ва унинг қадри ҳақида шундай дейилади: «Аср билан қасамки, албатта, инсон зиён ичрадир. Магар иймон келтирганлар, солиҳ амалларни қилганлар ва бир-бирларига ҳақиқатни тавсия қилганларгина (бундан мустаснодир).» (Аср сураси, 1-3-оятлар)

Бугунги кунда чексиз соатларни ижтимоий тармоқ лентасини айлантириш билан ўтказиш — аслида энг қимматбаҳо бойлигимиз бўлган умрни исроф қилиш эканини ушбу оят яна бир бор эслатиб туради.

Ойнаи жаҳондан кичик экранга

Интернет ва ижтимоий тармоқлар ҳаётимизни шунчалик осонлаштирдики, уларсиз бир кунимизни тасаввур қилиб бўлмайди. Масофалар яқинлашди, дунёнинг иккинчи четидаги янгилик сониялар ичида етиб келади. Бироқ бу қулайликларнинг орқасида катта хавф яширинган — виртуал оламнинг асирига айланиб қолиш.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, ижтимоий тармоқлар миядаги завқ ва мукофот марказига таъсир қилиб, худди сездирмасдан заҳарлайдиган одат каби кишини ўзига боғлаб қўяди. Лентани чексиз айлантириб чиқиш (scroll), лайклар ва изоҳлар ортидан қувиш инсоннинг реал ҳаётдан узилиб қолишига, қимматли вақтини беҳуда совуришига олиб келмоқда.

Ёшлар руҳияти ва маънавиятига хавф

Қачондир китоб ўқиш, илм олиш, ота-она ва яқинлар билан жонли мулоқот қилиш асосий ўринда турган бўлса, бугун кўплаб ўсмирларнинг вақти TikTok, Instagram ва бошқа платформалардаги мазмунсиз ёки вақтинчалик ҳиссий портлашларга бой видеоларни томоша қилиш билан ўтмоқда. Бу эса қуйидаги салбий оқибатларни келтириб чиқармоқда:

Диққатнинг чалғиши ва хотиранинг сусайиши: Қисқа видеолар (Reels, Shorts) мияни чуқур фикрлашдан узоқлаштириб, диққатни бир жойга жамлаш қобилиятини пасайтириб юбормоқда.

Жонли мулоқотнинг йўқолиши: Виртуал олам одамларни бирлаштиргандек кўринса-да, аслида реал ҳаётда уларни бир-биридан узоқлаштирмоқда. Оила даврасида, дўстлар билан ўтирганда ҳам ҳамманинг кўзи телефон экранида.

Руҳий тушкунлик ва лоқайдлик: Ижтимоий тармоқлардаги сохта «гўзал ҳаёт»ни кўриб, ўз ҳаётидан норози бўлиш, ҳаётий мақсадларнинг майдалашиб кетиши кузатилмоқда.

Рақамли гигиена ва масъулият

Ҳаёт сонияларини беҳуда сарфламаслик, вақтни қадрлаш ҳар бир онгимиз ва эътиқодимизга бевосита боғлиқ. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ўз ҳадисларида шундай деганлар: «Икки неъмат борки, кўп инсонлар уларнинг қадрига етмайдилар: сиҳат-саломатлик ва бўш вақт.» (Имом Бухорий ривояти)

Бугун қўлимиздаги экранларга тиккан соатлаб вақтимиз эртага Аллоҳ таоло ҳузурида ҳисоб-китоб қилинадиган умр сармояси эканини ҳеч қачон унутмаслигимиз керак. Бу борада қуйидаги чоралар муҳим аҳамиятга эга:

Рақамли гигиенага амал қилиш: Телефондан фойдаланиш учун маълум вақт чегараларини белгилаш. Ухлашдан олдин ва уйқудан тургандан кейинги вақтни гаджетсиз ўтказиш одатини шакллантириш.

Реал ҳаётни бойитиш: Китоб ўқиш, илм олиш, спорт билан шуғулланиш ва оила даврасидаги самимий суҳбатларни кўпайтириш.

Мазмунли контент яратиш: Ҳар бир интернет фойдаланувчиси, айниқса ёшлар тармоққа жойлаётган ҳар бир сўзи, видеоси ёки қолдираётган изи эртага охиратда жавоб берадиган омонат эканини ҳис қилиши лозим.

Хулоса

Технология — бу восита. У инсоннинг душмани ҳам, қулфи ҳам эмас, балки оқилона фойдаланилса, фойдали хизматкоридир. Смартфон бизни бошқаришига йўл қўймайлик. Келажак авлодни соғлом руҳда, маънан бой ва вақтнинг қадрига етадиган қилиб тарбиялаш учун бугун ҳар биримиз ҳушёр бўлишимиз, фарзандларимизга шахсий ўрнак кўрсатишимиз шарт. Умримизни фойдали амалларга, илм ва эзгу ишга сарфлайлик!

Маъруфхон Алоходжаев,
Наманган шаҳар “Абдулқодир қори” жоме 
масжиди имом-хатиби