Бугунги кунда баъзи кишилар Саҳиҳ ал-Бухорий ва Саҳиҳ Муслим каби ҳадис тўпламларини таржима ёки асл араб тилида ўқиб, “энди мен ҳам шариат ҳукмларини мустақил чиқара оламан” деган даъвога бормоқда. Бу эса илмий жиҳатдан хато, балки жуда хавфли йўлдир.
Қуйида ушбу даъвога Қуръон, ҳадис ва уламоларнинг усули асосида илмий раддия келтирилади.
1. Ҳадисни тушуниш — фақат ўқиш билан эмас, илм билан
Ҳадисни ўқиш — уни тушуниш дегани эмас. Чунки ҳадис илми бир неча муҳим фанларга таянади:Асбобул-вуруд (ҳадис айтилган сабаблар).
Ҳар бир ҳадис муайян ҳолат, вақт ва сабаб билан айтилган бўлиши мумкин. Буни билмасдан ҳукм чиқариш хато.
Мисол: Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам айтганлар: “Мен сизларни қабрларни зиёрат қилишдан қайтарган эдим, энди зиёрат қилинглар…”
Бу ерда аввалги манъ (тақиқ) кейин рухсат билан насх қилинган. Агар сабаб ва вақтни билмасак, зид ҳукм чиқарамиз.
2. Носих ва мансух илмини билмаслик катта хатодир
Носих ва мансух — қайси ҳадис ёки ҳукм бекор қилинган, қайсиси амал қилаётганини ўрганади.
Мисол: Бир ҳадисда: “Ўлик учун йиғлаш азобга сабаб бўлади”
Бошқа ҳадисда эса Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам йиғлаганлари ривоят қилинган.
Бу ерда уламолар изоҳ бериб, биринчи ҳадис махсус ҳолатга тегишли эканини тушунтирганлар. Буни билмаган киши зиддиятга тушади.
3. Усулул фиқҳ — ҳукм чиқаришнинг асосий илми
Усул ал-Фиқҳ — Қуръон ва ҳадисдан ҳукм чиқариш қоидаларини ўргатади.
Бу илмсиз: умумий (омм) ва хусусий (хос) далил фарқланмайди
мутлақ ва муқайяд тушунчалар ажратилмайди
амр (буюруқ) вожибми ёки мустахабми — аниқланмайди
Мисол: Қуръонда: “Намозни адо қилинглар”
Бу амр вожиблигини қаердан биламиз? Бу — усулул фиқҳ қоидалари орқали аниқланади.
4. Улуғ муҳаддислар ҳам мазҳабга эргашган
Қуйидаги буюк уламолар ҳадис илмининг энг юқори чўққисига чиққан бўлсалар ҳам, мустақил йўл тутмаганлар:
Ибн Ҳажар ал-Асқалоний — муаллифи Фатҳ ал-Борий
Имам ан-Нававий — муаллифи Шарҳ Саҳиҳ Муслим
Бадруддин ал-Айний — муаллифи Умдат ал-Қорий
Улар: Ибн Ҳажар ва Нававий — Шофеъий мазҳабида
Айний — Ҳанафий мазҳабида бўлган
Демак: Ҳадисни биздан минг марта яхши билган уламолар ҳам мазҳабга эргашган!
5. Ижтиҳод — ҳар кимнинг иши эмас
Ижтиҳод қилиш учун: Қуръонни тўлиқ билиш,Ҳадисларни санад ва матн билан билиш,араб тили (наҳв, сарф, балоғат), ихтилофли масалалар, насх ва таржих қоидалари, каби ўнлаб шартлар керак.
Имомлар айтганлар: “Ким фақат ҳадисни билса — залолатга тушиши мумкин”
6. Таржимага суяниб ҳукм чиқариш — хатарли
Таржима: ҳар доим тўлиқ маънони бермайди, балоғат, ишора, истилоҳлар йўқолади, баъзан таржимоннинг фаҳми аралашади
Шунинг учун уламолар: “Илмни устоздан олинглар” деганлар.
🔴 Ҳадис китобларини ўқиш — фазилат
🔴 Лекин ундан мустақил ҳукм чиқариш — катта масъулият
Шариат илми: тизимли, устоз-шогирдлик анъанасига асосланган, асрлар давомида шаклланган.
Шунинг учун ҳар бир инсон: ўз даражасини билиши, уламолар йўлига эргашиши, мазҳаб доирасида амал қилиши лозим.
Илм — бу китоб ўқиш эмас, балки тушуниш, тартиб, усул ва тақводир.
Аллоҳ таоло барчамизга ҳақни ҳақ деб билиб, унга эргашишни насиб этсин.
Муҳамадхон Абдураҳманов,
Наманган шаҳар “Мулла Исмоил” жоме
масжиди имом-хатиби
