Ислом тарихи давомида мусулмонлар Қуръон ва суннатни тўғри англаш масаласига алоҳида эътибор қаратиб келганлар. Чунки динни қандай тушуниш ва қандай татбиқ қилиш масаласи уммат бирлиги, ақида софлиги ва жамият барқарорлиги билан бевосита боғлиқдир.
Шу нуқтаи назардан қараганда, бугунги кунда кўп муҳокама қилинаётган мавзулардан бири — салаф тушунчаси ва ўзини «салафийлик» билан боғлайдиган турли оқимлардир.
САЛАФ КИМЛАР?
«Салаф» сўзи араб тилида «олдин ўтганлар», «аввал яшаганлар» маъносини англатади. Исломий истилоҳда эса бу атама Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам, саҳобаи киромлар, тобеинлар ва табаъ тобеинлар авлодларига нисбатан ишлатилади.
Бу ҳақда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам марҳамат қилганлар: «Одамларнинг энг яхшилари менинг асримдагилардир. Сўнг улардан кейин келганлар, сўнг улардан кейин келганлар». (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривоятлари, Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан)
Мазкур ҳадисда илк уч авлоднинг фазилати баён қилинган бўлиб, мусулмон уламолари асрлар давомида уларнинг илм, тақво ва динни англашдаги услубларини юксак қадрлаб келганлар.
Шу боис ҳар бир мусулмон салафи солиҳинларни ҳурмат қилади ва уларнинг йўлларидан ибрат олишни шараф деб билади.
САЛАФГА ЭРГАШИШ ВА СОХТА САЛАФИЙЛИК ЎРТАСИДАГИ ФАРҚ
Салафи солиҳинларни яхши кўриш ва уларнинг ибратли ҳаётидан ўрнак олиш барча аҳли сунна вал-жамоа уламолари томонидан эътироф этилган ҳақиқатдир.
Бироқ тарих давомида айрим гуруҳлар ушбу тушунчани тор маънода талқин қилиб, кейинги асрларда яшаган буюк мужтаҳидлар, муҳаддислар ва фақиҳларнинг хизматларини камситишга уринган ҳолатлар ҳам кузатилган.
Ҳолбуки, Ислом илм мероси фақат бир давр билан чекланиб қолмаган. Балки Аллоҳ таоло ҳар асрда динни ҳимоя қилувчи олимларни чиқариб турган.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай деганлар: «Албатта, Аллоҳ бу уммат учун ҳар юз йил бошида унинг динини янгилаб берадиган кишиларни чиқаради». (Имом Абу Довуд ривояти, Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан)
Шунинг учун ҳам Имом Аъзам Абу Ҳанифа, Имом Молик, Имом Шофеъий, Имом Аҳмад ибн Ҳанбал, Имом Бухорий, Имом Мотуридий, Имом Ашъарий ва бошқа минглаб уламоларнинг илмий мероси мусулмон уммати томонидан қабул қилинган.
ИБН ТАЙМИЯ ВА УНГА ДОИР БАҲСЛАР
Ислом тарихида баҳс-мунозараларга сабаб бўлган шахслардан бири — Аҳмад ибн Таймиядир.
У ўз даврининг билимдон уламоларидан бўлган ва кўплаб асарлар ёзган. Шу билан бирга, айрим ақидавий ва фиқҳий масалаларда у билдирган қарашлар бошқа уламолар томонидан танқид қилинган.
Жумладан, зиёрат, тавассул, баъзи ақидавий масалалар ва давлат бошқарувига оид фикрлари атрофида катта мунозаралар юзага келган. Бу баҳслар натижасида кўплаб раддия ва илмий асарлар ёзилган.
Ислом тарихида олимларнинг бир-бирлари билан баҳс қилишлари янгилик эмас. Муҳими, бундай баҳслар илм ва далил асосида олиб борилганидир.
МАЗҲАБЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ
Асрлар давомида мусулмонлар Қуръон ва суннатни англашда мужтаҳид уламолар ишлаб чиққан фиқҳий мактаблар — мазҳабларга амал қилиб келганлар.
Бу мазҳаблар диндан алоҳида йўл эмас, балки динни тушунишнинг илмий тизимидир.
Аллоҳ таоло марҳамат қилади: «Агар билмасангиз, зикр аҳлидан сўранглар».(Наҳл сураси, 43-оят)
Мазҳаблар айнан шу оятнинг амалий кўриниши сифатида шаклланган. Чунки ҳар бир инсон мустақил ижтиҳод қилиш даражасига эга эмас.
Шу сабабли аҳли сунна уламолари асрлар давомида илм аҳлига эргашиш ва мужтаҳид имомлар меросидан фойдаланишни уммат бирлигининг муҳим омилларидан бири сифатида баҳолаганлар.
ИФРОТ ВА ТАФРИТДАН САҚЛАНИШ
Тарихдан маълумки, ҳар қандай ғоя ифротга айланганда муаммолар келиб чиқади. Бир томондан уламолар меросини бутунлай инкор қилиш хато бўлганидек, иккинчи томондан далилни тарк этиш ҳам тўғри эмас.
Мусулмон киши мувозанатни сақлаши, уламоларга ҳурмат билан муносабатда бўлиши ва баҳсли масалаларда ҳиссиётга эмас, илмга суяниши лозим.
Аллоҳ таоло Қуръони каримда шундай марҳамат қилади: «Шундай қилиб, Биз сизларни ўртача уммат қилдик».(Бақара сураси, 143-оят)
Мана шу «ўртача уммат»лик — аҳли сунна вал-жамоанинг асосий хусусиятларидан биридир.
ХУЛОСА
Салафи солиҳинларни яхши кўриш ва уларнинг йўлидан бориш ҳар бир мусулмон учун шарафдир.
Бироқ бу кейинги асрларда яшаган буюк уламоларнинг хизматини инкор қилиш ёки умматнинг кўп асрлик илмий меросини рад этиш дегани эмас.
Ислом тарихи — саҳобалардан бошланиб, мужтаҳид имомлар, муҳаддислар, муфассирлар ва мутафаккирлар орқали бизгача етиб келган буюк илм занжиридир.
Шунинг учун мусулмон киши ҳар қандай ғоя ва чақириқни Қуръон, суннат ва муътабар уламоларнинг илмий мероси асосида баҳолаши лозим.
Аллоҳ таоло қалбларимизни ҳақиқат нури билан мунаввар қилсин, илм аҳлига муҳаббат ва уммат бирлигига садоқат ато этсин.
Муҳиббуллоҳ Худойбердиев,
Тўрақўрғон туман бош имом хатиби
