Конституция — давлатнинг асосий қонуни бўлиб, жамиятнинг сиёсий, ҳуқуқий ва иқтисодий тизимини белгилаб беради. Ислом динида ҳам жамиятни бошқариш, ҳуқуқ ва адолатни таъминлашга оид асосий қоидалар мавжуд. Чунончи, Қуръон, Суннат ва мусулмон уламоларининг ижтиҳодлари — исломий конституцион ҳуқуқнинг манбаи сифатида қаралади.

Исломдаги конституцион тамойиллар тарихий жиҳатдан ҳам, назарий жиҳатдан ҳам аҳамиятга эга. Ислом ҳуқуқшунослари исломдаги давлат бошқарувини “Сиёсат ул-Шаръия” (шаръий сиёсат) деб аташган.

1. Исломда Конституция тушунчаси

Ислом нуқтайи назаридан “конституция” атамаси замонавий мусулмон ҳуқуқшунослари томонидан ишлатилади. Классик манбаларда бу тушунча “аҳднома, мисоқ, сиёсат ёки дустур” каби атамалар орқали ифода этилган.

Исломдаги конституция:

Адолатни таъминлайди,

Инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилади,

Подшоҳ, халифа ёки ҳокимнинг масъулиятини чеклайди,

Халқнинг ҳуқуқлари ва мажбуриятларини белгилайди.

Шу маънода Қуръон — мусулмон жамиятининг энг олий қонуни сифатида эътироф этилади.

2. Қуръон ва Суннат — исломий конституциянинг асосий манбалари

2.1. Қуръон — илоҳий конституция

Қуръон мусулмонлар ҳаётининг барча жиҳатларини, жумладан:

Адолат,

Инсон Ҳуқуқлари,

Давлат Бошқаруви,

Иқтисодий Муносабатлар,

Жамият Тартиб-Қоидалари

Каби Масалаларни Белгилайди.

Асосий қоидалар:

«Албатта, Аллоҳ сизларга амонатларни эгаларига топширишни амр қилади…» (Нисо, 58)

«Одамлар орасида ҳукм қилганингда адолат билан ҳукм қил». (Нисо, 58)

Бу оятлар бошқарувда адолат ва масъулиятни асосий тамойил қилиб қўяди.

2.2. Суннат — амалдаги тўлиқлантирувчи манба

Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳадислари ва фаолияти исломий бошқарувнинг амалдаги намунасидир. Улар орасида:

Адолатни Таъминлаш,

Мушаввара (Кенгаш) Қилиш,

Раҳбарнинг Халқ Олдидаги Жавобгарлиги

Каби Масалалар Кенг Ёритилган.

3. Мадина Аҳдномаси — тарихдаги биринчи исломий конституция

Мусулмон олимлар ва тарихчилар Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам томонидан тузилган Мадина Аҳдномасини замонавий маънода тарихдаги биринчи ёзма конституция деб айтишади.

Аҳдноманинг асосий хусусиятлари:

Турли қабилалар ўртасида тинчлик ва ҳамжиҳатлик,

Фуқаро ҳуқуқларининг ҳимояси,

Давлат ва фуқароларнинг ўзаро мажбуриятлари,

Дин эркинлиги,

Хавфсизлик ва жамоавий мудофаа.

Бу ҳужжат исломдаги сиёсий ҳукуқий тузумнинг ёзма намунаси сифатида катта аҳамиятга эга.

4. Исломда Конституциянинг асосий принциплари

4.1. Адолат

Адолат Ислом давлатининг асосидир. Бошқарувчи барча фуқароларга тенг муносабатда бўлишга мажбур.

4.2. Масъулият ва ҳисобдорлик

Исломда ҳоким — халқнинг хизматкори. Халифа Умар ибн Хаттоб:

«Агар Дажлада бир эшак ҳам йиқилса, Умардан сўралишидан қўрқаман», — деган.

4.3. Мушаввара (Шура)

Муҳим қарорлар маслаҳат билан қабул қилинади. Қуръонда:

«Ишлари ўзаро маслаҳат биландир» (Шура, 38).

4.4. Инсон ҳуқуқлари

Ислом ҳаёт, мулк, виждон, дин ва обрў ҳуқуқларини ҳимоя қилади.

4.5. Қонун олдида тенглик

Ҳеч ким — ҳоким ёки оддий фуқаро — қонундан устун эмас.

5. Замонавий давлатларда Ислом ва Конституция муносабати

Бугунги кўпгина мусулмон мамлакатлари ўз конституцияларини қабул қилган, лекин у ерда:

Шариат тамойиллари,

Инсон ҳуқуқлари,

Демократик институтлар ўзаро уйғунлаштирилган.

Ислом ҳуқуқшуносларининг фикрича, замонавий конституциялар Қуръон ва Суннат белгилаган умумий принципларга мувофиқ бўлиши керак, аммо улар тўлиқ равишда илоҳий китоб каби бўлиши шарт эмас.

Ислом дини бошқарув ва давлатчилик борасида мукаммал ҳуқуқий ва ахлоқий асосларга эга. Исломдаги конституцион принциплар — адолат, тенглик, маслаҳат, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш — замонавий демократик қонунчилик билан ҳам уйғун.

Мадина Аҳдномаси эса ислом тарихидаги биринчи ёзма конституция ҳисобланиб, барча даврлар учун намунавий ҳуқуқий ҳужжат сифатида қадрланади.

Абдулвоҳид Исақов,
Наманган шаҳар “Мирёқуббой Мирҳакимбой” 
жоме масжиди имом хатиби