Ислом дини инсонни икки дунё саодатига етаклайдиган энг муҳим фазилатлардан бири — меъёрга риоя қилишни, ҳаётнинг барча жабҳаларида мувозанатни сақлашни ўргатади. Моддий бойлик, фаровонлик ва неъматлар Аллоҳнинг иноми бўлиб, улардан фойдаланиш жоиз. Аммо ҳаддан ошиб, дабдаба, ортиқча сарф-харажат қилиш — исроф сифатида қораланади. Бугунги кунда жамиятда тўйлар, маросимлар, турмуш тарзидаги кўтаринки дабдаба, кераксиз харажатлар ижтимоий муаммолар, оилавий тангликлар ва маънавий пасайишларга сабаб бўлмоқда. Шу боис, исрофнинг диний ҳукми, руҳий зарар ва ижтимоий оқибатларини ўрганиш долзарб илмий масаладир.
Дабдаба ва исрофнинг шаръий таърифи
Исроф – бирор неъматдан керак бўлганидан ортиқча, мақсадсиз ёки зарарли тарзда фойдаланишдир. Имом Навовий раҳимаҳуллоҳ айтадилар: “Исроф – фойдасиз, гуноҳга олиб борувчи ёки одатдаги меъёрдан ортиқ ҳар қандай сарф-харажатдир.”
Дабдаба – кишининг ўз бойлигини керексиз равишда намойишкорона кўрсатиши, бошқалардан устун кўринмоққа интилиши, ҳашаматни мақсадга айлантиришидир. Исроф моддий ортиқчаликка тааллуқли бўлса, дабдаба — руҳий кибрнинг кўринишидир.
Аллоҳ таоло марҳамат қилади: “Енглар, ичинглар, лекин исроф қилманглар. Зеро, Аллоҳ исроф қилувчиларни севмайди.” (Аъроф, 31) Бу оят исрофнинг на фақат макруҳ ёки ёмон одат, балки Аллоҳнинг нафратига сабаб бўлувчи амал эканини билдиради.
Бошқа бир оятда исроф – шайтоннинг йўли экани ҳақида огоҳлантирилади: “Исроф қилувчилар шайтоннинг биродарларидир…” (Исро’, 27) Бу оят исрофнинг маънавий илдизи шайтон васвасасига бориб тақалишини очиқ кўрсатади.
Дабдаба бу кибрланиш бу эса – ҳалокат сабаби бўлиши ҳақида ҳам Аллоҳ таоло: “Ер юзида кибр билан юрма, зеро сен ерни ёриб юборолмайсан.” деб марҳамат қилган (Исро’, 37) Дабдабанинг тубида кибр ва ўзини кўрсатиш ётгани боис, бу оят дабдабани ҳам қоралайди.
Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар: “Ейинлар, ичинглар, кийининглар, садақа ҳам қилинглар, бироқ исроф ва кибр бўлмасин.” (Имом Насоий ривояти) Бу ҳадис исломий турмуш тарзининг меъёрини кўрсатади: ҳалоллик + меъёр + камтарлик.
Яна Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бир сафарда саҳобаларнинг ҳаддан ортиқча сув ишлатганини кўриб дедилар: “Намоз учун таяммум қилсанг ҳам, сувни исроф қилма.” (Абу Довуд) Бу ҳадис исрофнинг ҳатто ибодатда ҳам ман этилишини билдиради.
Исроф ва дабдабанинг ижтимоий зарарлари
1. Оилавий муаммоларни келтириб чиқаради - Тўй ва маросимлардаги ҳаддан ташқари ҳашамат қарзга ботиш, оилавий келишмовчилик ва ажралиш каби ҳолатларга сабаб бўлаётгани кузатилади.
2. Жамиятда кўринишбозликни кучайтиради - Бировнинг дабдабаси бошқаларга босим бўлади. Натижада одамлар: “Фалончилар шундай қилибди, биз ҳам ортда қолмайлик”, деган фикр билан кераксиз харажатга киришадилар.
3. Камтарлик қадри пасаяди - Исломнинг асосий фазилатлари – иқтисод, ихтиётлилик ва меъёр – соя остида қолади.
4. Неъматнинг баракаси сўнади - Исроф — неъматнинг қадрига етмаслик бўлиб, Аллоҳнинг ғазабига сабаб бўлади.
Меъёрнинг исломий мезонлари
1. Иқтисод — мўминнинг сифати - Имом Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳ: “Иқтисод — мўминларнинг динидаги тенгликдир”,— деб таъкидлаганлар.
2. Халоллик + Меъёр + Адаб - Диний манбаларда сарф-харажат қуйидагича баҳоланади:
Вожиб — оила нафақасини таъминлаш
Суннат — садақа, закот, эҳсон
Мубоҳ — зарур турмуш харажатлари
Макруҳ — меъёрдан озгина ошиб кетиш
Ҳаром — ҳаддан ортиқ исроф
Дабдаба ва исроф — бугунги жамиятнинг жиддий муаммоларидан бири. Қуръон ва ҳадисда исроф қаттиқ қораланган, дабдаба эса кибрнинг кўриниши сифатида инсонни ҳалокатга олиб борувчи иллатдир. Мўминнинг зийнати – соддалик, камтарлик, иқтисод ва ихтиётдир. Неъматни қадрлаш, ўз имконига яраша яшаш, муҳтожларга ёрдам қўлини чўзиш — Аллоҳнинг розилигига етаклайдиган йўлдир.
Икромхон Жаббаров,
Янги Наманган тумани “Абу Юсуф” жоме
масжиди имом ноиби
