«Албатта, Аллоҳ ҳақни Умарнинг тилидан ва дилидан қилгандир»
(Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам)
«Албатта, Аллоҳ ҳақни Умарнинг тилидан ва дилидан қилди», – дея васф этганлар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам. Бу ҳадисда мужассам бўлган маъно – бир инсоннинг қалби ва нутқи ҳақиқатга шунчалик уйғун бўлиши мумкинки, у ҳақни ажратиш мезонига айланади. Ана шундай юксак мақом соҳибларидан бири Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу эдилар.
У зотнинг тўлиқ исмлари: Умар ибн Хаттоб ибн Нуфайл ибн Абдул Уззо ибн Риёҳ ибн Абдуллоҳ ибн Қурт ибн Разоҳ ибн Адий ибн Каъб ибн Луай ал-Қураший ал-Адавийдир. Насаб жиҳатидан улар еттинчи боболарида Пайғамбар алайҳиссалом насаби билан туташадилар.
Ҳазрати Умар Макка муҳитида, араб жоҳилият жамияти ҳукмрон бўлган даврда вояга етдилар. У даврда куч, қабилавий ғурур ва жанговорлик энг устун фазилатлардан саналгани боис, Умар розияллоҳу анҳу ҳам шиддатли, қатъиятли ва жасур инсон сифатида танилган эдилар. Улар новча бўйли, бақувват жуссадор, юзлари қизилликка мойил бўлган инсон эдилар.
Ислом даъвати бошланган илк йилларда Ҳазрати Умар уни қабул қилмаган, аксинча, мусулмонларга қаттиқ қаршилик кўрсатган шахслардан эдилар. Улар янги динни Макка тартибини бузувчи куч деб баҳолаб, уни бартараф этишга ҳаракат қилганлар.
Бироқ, тарихий жараёнларда шахснинг ботиний поклиги ва ҳақиқатга интилиши ҳал қилувчи ўрин тутади. Умар розияллоҳу анҳу қалбида ҳам ҳақни қабул қилишга мойиллик мавжуд эди.
Ривоят қилинишича, бир куни Умар розияллоҳу анҳу қатъий қарор билан Пайғамбар алайҳиссаломни ўлдириш ниятида йўлга чиқадилар. Йўлда уларга синглиси ва унинг эри ҳам Исломни қабул қилгани ҳақида хабар берилади. Бу воқеа уларни ўзгариш сари етаклайди.
Синглисининг уйида Қуръон оятларини эшитган Умарнинг қалбида илк марта жиддий таассурот пайдо бўлади. Бу оятлар унинг қалбини юмшатиб, уни ҳақиқатга яқинлаштиради. Шундан сўнг у тўғридан-тўғри Пайғамбар алайҳиссалом ҳузурларига келиб, иймон келтиради.
Бу воқеа Ислом тарихида туб бурилиш ясади. Чунки Умар каби кучли шахснинг мусулмон бўлиши Ислом жамиятига янги куч ва ҳимоя бағишлади. Шу боис у зотга «Форуқ» – ҳақ билан ботилни ажратувчи деган лақаб берилди.
عَنْ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ اللَّهُمَّ أَعِزَّ الْإِسْلَامَ بِأَحَبِّ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ إِلَيْكَ بِأَبِي جَهْلٍ أَوْ بِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ وَكَانَ أَحَبَّهُمَا إِلَيْهِ عُمَرُ
Ибн Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам:
«Эй бор Худоё! Исломни Ўзингга маҳбуб бўлган ушбу икки одамнинг – Абу Жаҳл ёки Умар ибн Хаттобнинг бири билан азиз қилгин! Бас, У Зотга иккисидан маҳбуби Умар розияллоҳу анҳу бўлди. Эртасига Умар розияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг олдиларига келиб, мусулмон бўлди». Имом Термизий ривояти.
Ҳазрати Умар розияллоҳу анҳу Исломни қабул қилганларидан сўнг уни очиқча намоён қилишдан қўрқмадилар. Улар Маккадан Мадинага ҳижратни ҳам очиқ эълон қилиб амалга оширган кам сонли саҳобалардан бири бўлдилар.
Мадинада улар Пайғамбар алайҳиссаломнинг энг яқин маслакдошларидан бири сифатида ислом жамиятини шакллантиришда фаол иштирок этдилар.
Абу Бакр Сиддиқ розияллоҳу анҳу вафотларидан сўнг, Ҳазрати Умар мусулмонлар томонидан иккинчи халифа этиб сайландилар. Уларнинг халифалик даври Ислом давлатчилиги тарихида «адолат даври» сифатида баҳоланади.
Бу даврда:
давлат бошқаруви тизимлаштирилди,
суд ва молия институтлари шакллантирилди,
кенг ҳудудлар адолат асосида идора қилинди.
Ҳазрати Умар замонларига қадар Ислом давлатида ҳеч қандай йил ҳисоби ишлатилмасди. Умар ибн Хаттоб умум ҳисоб-китобларини маълум бир ҳужжат асосида маҳкамлаш мақсадида янги бир тарих ясашни ирода қилдилар. Кибор саҳобалар билан кенгашиб Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳижратларидан бошланадиган янги йил тарихини барпо этдирдилар. Бу воқеа ҳижратнинг 16-йилида бўлганди.
Бир кеча у зот Мадина кўчаларида халқ аҳволини билиш учун юриб, оч қолган болаларга гувоҳ бўладилар. Умар розияллоҳу анҳу шахсан озиқ-овқат кўтариб келиб, уларга хизмат қиладилар. Бу ҳикоя уларнинг раҳбар сифатида эмас, хизматкор сифатида яшаганларини ёрқин кўрсатади.
Ҳазрати Умар фақат сиёсий раҳбар эмас, балки чуқур фикрловчи ва ижтиҳод соҳасида етук саҳоба эдилар. Кўплаб масалаларда уларнинг фикрлари кейинчалик ислом ҳуқуқининг муҳим асосларига айланди. Айрим ҳолларда уларнинг қарашлари ваҳий билан мувофиқ келгани ҳам қайд этилган.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бу фазилатлари ва комил ахлоқлари боис бу муборак зотни васф, этиб жаннат хабарини берган эдилар.
أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ بَيْنَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذْ قَالَ بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ رَأَيْتُنِي فِي الْجَنَّةِ فَإِذَا امْرَأَةٌ تَتَوَضَّأُ إِلَى جَانِبِ قَصْرٍ فَقُلْتُ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالُوا لِعُمَرَ فَذَكَرْتُ غَيْرَتَهُ فَوَلَّيْتُ مُدْبِرًا فَبَكَى عُمَرُ وَقَالَ أَعَلَيْكَ أَغَارُ يَا رَسُولَ اللَّهِ
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Уйқумда ўзимни жаннатда кўрдим. Қарасам, бир аёл қасрнинг ёнида таҳорат қилмоқда. Мен: «Бу қаср кимники?» дедим. «Умарники», дедилар. Унинг рашкини эслаб, орқамга қайтдим», дедилар. Шунда Умар йиғлаб: «Сиздан рашк қилармидим, эй Аллоҳнинг Расули?» дедилар». Икки шайх ривоят қилган.
Ҳижрий 23-йилда, Масжид ан-Набавийда бомдод намозини ўқиб турган пайтларида, Абу Луълуъа Мажусий томонидан ханжар билан оғир яраланадилар.
Бу ҳужум намоз жараёнида амалга оширилган бўлиб, у жамоат учун катта мусибат эди. Аммо Умар розияллоҳу анҳу оғир аҳволда ҳам намозни тўхтатмасликка буюрадилар. Бу ҳолат уларнинг ибодатга бўлган юксак эҳтиромини намоён қилади.
Жароҳатдан кейин бир неча кун яшаган Умар розияллоҳу анҳу мусулмонлар ишларини тартибга солишни давом эттириб, ўзларидан кейинги раҳбарлик масаласини шўро ихтиёрига топширдилар.
Энг таъсирли жиҳатлардан бири – у зот Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ва Абу Бакр розияллоҳу анҳу ёнларига дафн этилишни орзу қилганларидир. Бу орзу ижобат бўлди.
Ҳазрати Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳунинг ҳаётлари – бу куч ва адолат, илм ва тақво, раҳбарлик ва камтарлик уйғунлашган ноёб намунадир. Уларнинг шаҳодатлари эса ҳақ йўлида яшаб, ҳақ йўлида жон фидо қилишнинг энг олий намунасидир.
Аллоҳ у зотдан рози бўлсин ва бизни ҳам уларнинг йўлларига эргашувчилардан қилсин.
Шамсиддин Бурхониддинов
Давлатобод тумани “Имом Аъзам” жоме
масжиди имом-хатиби
