Инсон ҳаёти давомида турли ҳолатларни бошидан кечиради. Гоҳида кенгчилик ва фаровонликда яшаса, гоҳида синов ва қийинчиликларга дуч келади. Баъзан соғлик, мол-дунё, хотиржамлик ва яқинларининг меҳри билан сийланса, баъзан ҳаётдаги айрим неъматларнинг қадрини англатувчи синовларга рўбаро бўлади.
Аммо ҳар қандай вазиятда ҳам мўмин инсонни руҳан барқарор қиладиган буюк фазилатлардан бири — шукроналикдир.
Шукр — фақат тил билан «Алҳамдулиллаҳ» дейиш эмас. Шукр — берилган неъматни тан олиш, унинг қадрига етиш, неъмат берувчи Зотни унутмаслик ва ўша неъматни Аллоҳ таолонинг розилиги йўлида ишлатишдир.
Аллоҳ таоло Ўзининг Каломида шукр қилувчиларга улкан ваъда берган: «Яна Роббингиз эълон қилган (бу сўзлар)ни эсланг: “Қасамки, агар (берган неъматларимга) шукр қилсангиз, албатта, (уларни янада) зиёда қилурман...”» (Иброҳим сураси, 7-оят)
Ушбу оятда шукр билан неъматнинг зиёдалиги ўртасидаги буюк боғлиқлик баён қилинмоқда. Демак, неъматнинг баракаси фақат унинг кўплигида эмас, балки унга қилинган шукрдадир.
Баъзан инсоннинг қўлида жуда кўп нарса бўлади, аммо у ўзини камбағал ҳис қилади. Баъзида эса имконияти оддий бўлса-да, қалби хотиржам ва ҳаёти баракали бўлади. Бунинг сабабларидан бири — инсоннинг бор неъматга қандай муносабатда эканидир.
Шукр — бор нарсанинг қадрига етиш
Бугунги кунда инсон кўпинча ўзида бор неъматларга эмас, ўзида йўқ нарсаларга эътибор қаратади.
«Нимам бор?» дегандан кўра, «Нимам йўқ?» деган савол кўпроқ хаёлни банд қилади.
Кимдир уйининг кичиклигидан нолийди, бошқаси машинасининг эскилигидан; кимдир даромадининг камлигидан шикоят қилади, яна бири ўзгаларнинг бойлигига қараб ҳасрат қилади.
Ҳолбуки, инсон бир лаҳза тўхтаб, атрофига назар солса, шукр қилиш учун қанчадан-қанча сабаблар борлигини англайди.
Соғлик — неъмат.
Оила — неъмат.
Фарзанд — неъмат.
Ота-она — неъмат.
Иймон — энг буюк неъмат.
Тинчлик — улкан неъмат.
Вақт — неъмат.
Кўриш, эшитиш, юриш, нафас олиш — неъмат.
Ҳатто тонгни соғ-омон қарши олишнинг ўзи ҳам Аллоҳнинг буюк марҳаматидир.
Инсон кўпинча қўлидаги неъматни уни йўқотганидан кейингина қадрлайди. Соғликнинг қадрини касал бўлганда, тинчликнинг қадрини ташвишли кунларда, вақтнинг қадрини эса уни беҳуда сарфлаб бўлгандан кейин англаб қолмаслигимиз керак.
Шукрнинг уч даражаси
Уламолар таъкидлаганидек, шукр фақат тил билан бажариладиган амал эмас. У қалб, тил ва аъзолар билан намоён бўлади.
Тил билан шукр
Аллоҳ таолонинг берган неъматларини эътироф этиб, Уни ҳамд этиш. «Алҳамдулиллаҳ», «Аллоҳга шукр», деб айтиш — мўминнинг тилидаги шукридир.
Бироқ тилдаги шукр қалбдаги ҳис ва амал билан тасдиқланиши лозим.
Қалб билан шукр
Неъматнинг ҳақиқий манбаи Аллоҳ таоло эканини тан олиш.
Инсон меҳнат қилади, ҳаракат қилади, касб қилади. Аммо ризқ, қобилият, имконият ва натижани берувчи Зот — Аллоҳ таолодир.
Шунинг учун инсон ўз муваффақиятини фақат ўзининг ақли, куч-қуввати ёки меҳнатига боғлаб қўймаслиги керак.
Амал билан шукр
Неъматни уни берган Зотнинг розилиги йўлида ишлатиш.
Бойлик берилган бўлса — муҳтожларга ёрдам бериш, закот ва садақани адо этиш.
Илм берилган бўлса — уни бошқаларга ўргатиш.
Соғлик берилган бўлса — уни ибодат ва эзгу ишларга сарфлаш.
Вақт берилган бўлса — уни фойдали ишлар билан ўтказиш.
Қобилият берилган бўлса — у билан инсонларга наф келтириш.
Ана шунда неъмат ҳақиқий шукр билан безанади.
Мўмин учун ҳар бир ҳолатда хайр бор
Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам мўмин кишининг ҳар қандай ҳолати хайрли эканини таъкидлаб, шундай марҳамат қилганлар: «Мўминнинг иши ажойиб! Унинг ҳар бир иши хайрлидир. Бу фақат мўмингагина хосдир: агар унга хурсандчилик етса, шукр қилади — бу у учун хайрли бўлади; агар унга бирор зарар (мусибат) етса, сабр қилади — бу ҳам у учун хайрли бўлади». (Имом Муслим ривояти)
Бу ҳадис мўминнинг ҳаётида шукр ва сабр қандай муҳим ўрин тутишини кўрсатади.
Фаровонлик келса — шукр қилади.
Синов келса — сабр қилади.
Неъмат келса — кибрланмайди.
Қийинчилик келса — умидсизликка тушмайди.
Чунки мўмин ҳар икки ҳолатда ҳам Аллоҳ таолонинг ҳикматига ишонади.
Шукр неъматнигина эмас, баракани ҳам зиёда қилади
Шукр қилган инсоннинг ҳаётидаги энг катта ўзгаришлардан бири — унинг неъматга бўлган муносабатидир.
Шукр инсонни исрофдан сақлайди.
Шукр инсонни ҳасаддан асрайди.
Шукр инсонни нолишдан узоқлаштиради.
Шукр инсонда қаноатни пайдо қилади.
Шукр қалбга хотиржамлик беради.
Қаноат — ҳеч нарса талаб қилмаслик дегани эмас. Қаноат — Аллоҳ берган нарсани камситмаслик ва бошқаларнинг насибасига кўз тикмасликдир.
Инсон кўпроқ нарсага интилиши мумкин. Лекин интилиш билан нолиш ўртасида катта фарқ бор.
Мўмин ҳаракат қилади, ризқ излайди, мақсад қўяди, келажак учун режа тузади. Шу билан бирга, қўлидаги неъматларни ҳам қадрлайди.
Шукрни синов пайтида ҳам унутмайлик
Шукр фақат бойлик, фаровонлик ва хурсандчилик пайтида қилинадиган амал эмас.
Баъзан инсон бошига қийинчилик тушганда: «Нега айнан мен?» деб сўрайди.
Аммо мўмин киши бундай пайтда ҳам ўзининг қанча неъматлар ичида эканини эслайди. Бир эшиги ёпилса, Аллоҳ таоло бошқа эшикларни очиши мумкинлигини билади.
Ҳар бир синов ортида инсон билмаган ҳикмат бўлиши мумкин.
Шунинг учун мўминнинг тилидан қийинчиликда ҳам «Алҳамдулиллаҳ» тушмайди. У мусибатни яхши кўргани учун эмас, балки ҳар бир иш Аллоҳ таолонинг илми ва ҳикмати билан бўлишини билгани учун Унга суянади.
Шукрни одатга айлантирайлик
Келинг, ҳар куни ўзимизга бир савол берайлик: «Бугун Аллоҳ менга қандай неъматлар берди?»
Соғ-омон уйғондикми? — Алҳамдулиллаҳ.
Оиламиз бағрида яшаяпмизми? — Алҳамдулиллаҳ.
Иймонимиз борми? — Алҳамдулиллаҳ.
Меҳнат қилишга кучимиз борми? — Алҳамдулиллаҳ.
Бирор кишига яхшилик қилиш имконимиз борми? — Алҳамдулиллаҳ.
Чунки шукрнинг гўзаллиги шундаки, инсон неъматларни санаган сари уларнинг қанчалик кўплигини англай бошлайди.
Аллоҳ таоло марҳамат қилади: «Агар Аллоҳнинг неъматини санасангиз, уни санаб адо қила олмайсиз».
(Наҳл сураси, 18-оят)
Демак, инсоннинг шукри қанча кўпаймасин, Аллоҳнинг неъматлари олдида барибир оздир.
Хулоса
Шукроналик — қалбнинг хотиржамлиги, кўзнинг тўқлиги ва ҳаётнинг баракасидир.
Шукр қилган инсон бор нарсасининг қадрига етади. Бор нарсасининг қадрига етган инсон эса ўзини камбағал ҳис қилмайди.
Шукр — фақат «Алҳамдулиллаҳ» дейиш эмас.
Тил билан шукр — Неъмат берувчи Зотни ҳамд этиш.
Қалб билан шукр — барча неъматлар Аллоҳнинг марҳамати эканини тан олиш.
Амал билан шукр — берилган неъматни эзгулик ва Аллоҳнинг розилиги йўлида сарфлаш.
Бугун қўлимизда бор нарсаларни қадрлайлик. Ота-онамиз бор бўлса — уларнинг қадрига етайлик.
Фарзандларимиз бор бўлса — уларга яхши тарбия берайлик. Соғлигимиз бор бўлса — уни ибодат ва хайрли ишларга сарфлайлик. Молимиз бор бўлса — муҳтожларни унутмайлик. Илмимиз бор бўлса — уни бошқалар билан баҳам кўрайлик.
Зеро, шукр неъматни кўпайтиради, қаноат қалбни бойитади, садақа эса баракани зиёда қилади.
Инсон ҳаётида ҳамиша муаммолар бўлиши мумкин. Аммо шукр қилувчи қалбда умид сўнмайди.
Шукр қилган қалбда ҳамиша баҳор бўлади.
Ҳабибулло Муминжонов
Косонсой тумани «Исломхон» жоме
масжиди имом-хатиби