Инсонга берилган энг буюк неъматлардан бири — илмдир. Илм инсоннинг ақлини чархлайди, қалбини маърифат нури билан ёритади, ҳақ билан ботилни, ҳалол билан ҳаромни, эзгулик билан ёвузликни ажратишга ёрдам беради. Ислом дини илмга юксак мақом берган ва мусулмонларни илм ўрганишга, уни ҳаётда татбиқ этишга ҳамда бошқаларга ўргатишга тарғиб қилган. Шунинг учун ҳам илм инсонни нафақат бу дунёдаги ҳурмат ва фаровонликка, балки охиратдаги абадий саодатга ҳам етакловчи муҳим омилдир.

Қуръони каримнинг илк нозил бўлган оятларидаёқ илм ва ўқишга ишора қилиниши илмнинг Исломдаги ўрни нақадар юксак эканини кўрсатади. Аллоҳ таоло «Алақ» сурасида: «Ўқи! Сени яратган Роббинг номи билан ўқи!» деб марҳамат қилади. Бу амр инсонни жаҳолат зулматидан илм ва маърифат нурига чиқишга даъват этади.

Қуръони каримда: «Билганлар билан билмаганлар тенг бўладими?» (Зумар, 9) дейилади. Демак, илмли инсон билан илмсиз инсоннинг даражаси бир хил эмас. Илм инсоннинг мартабасини юксалтиради, унинг фикрлаш доирасини кенгайтиради ва тўғри қарор қабул қилишига ёрдам беради.

Аллоҳ таоло яна шундай марҳамат қилади: «Аллоҳ сизлардан иймон келтирганларни ва илм берилганларни даражаларини кўтарур» (Мужодала, 11). Ушбу оят илм аҳлининг Аллоҳ наздидаги улуғ мақомини кўрсатади. Бироқ бу ерда илм деганда фақат дунёвий маълумот эмас, балки инсонни Аллоҳни танишга, Унга ибодат қилишга ва Унинг бандаларига яхшилик қилишга етаклайдиган фойдали илм ҳам назарда тутилади.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам илм талаб қилишнинг фазилатини кўплаб ҳадисларида баён қилганлар. Жумладан, у зот: «Ким илм излаш йўлига тушса, Аллоҳ унга жаннат йўлини осон қилади», деб марҳамат қилганлар. Бу ҳадис илмнинг охират саодатига олиб борувчи буюк восита эканини англатади.

Илмнинг биринчи ва энг муҳим самараси — инсоннинг иймонини мустаҳкамлашидир. Инсон Аллоҳнинг буюклигини, Унинг яратган махлуқотларидаги ҳикматларни ва Ўзининг бу дунёдаги вазифасини қанча кўп англаса, қалбида иймон ва тақво шунча кучаяди. Шунинг учун ҳақиқий илм инсонни кибрга эмас, тавозе ва тақвога олиб боради.

Илмсиз ибодатда ҳам хато қилиш эҳтимоли бор. Инсон нимани фарз, нимани вожиб, нимани суннат эканини билмаса, ибодатини тўғри адо этишда қийналади. Ҳалол ва ҳаромни билмаган киши эса билмаган ҳолда гуноҳга қадам қўйиши мумкин. Шу сабабли ҳар бир мусулмон ўз динига керакли бўлган илмларни ўрганиши зарур.

Илм инсоннинг дунёвий ҳаётини ҳам обод қилади. Дунёдаги тараққиёт, тиббиёт, муҳандислик, қишлоқ хўжалиги, технология ва бошқа соҳаларнинг ривожи илмга боғлиқ. Фойдали дунёвий илм орқали инсонларга хизмат қилиш, уларнинг оғирини енгил қилиш ва жамият тараққиётига ҳисса қўшиш мумкин. Агар бундай илм эзгу ният билан ўрганилса, у инсон учун савобга айланиши ҳам мумкин.

Шу билан бирга, илмнинг ўзи етарли эмас. Илм амал билан безаниши керак. Агар инсон кўп нарсани билса-ю, билганига амал қилмаса, унинг илми кутилган самарани бермайди. Шунинг учун уламолар илмни амал билан бирга зикр қилиб келганлар. Ҳақиқий олим ўз илмига амал қилади, ахлоқини гўзал қилади, одамларга манфаат етказади.

Илмнинг яна бир муҳим самараси — инсонни жаҳолат ва хурофотдан асрашидир. Жаҳолат инсонни турли нотўғри фикрлар, асоссиз эътиқодлар ва зарарли одатларга эргаштириши мумкин. Илм эса инсонга ҳар бир масалани далил ва ҳақиқат асосида баҳолашни ўргатади. Айниқса, диний масалаларда ишончли уламолардан тўғри илм олиш жуда муҳимдир.

Ислом тарихига назар ташласак, илмга катта эътибор берилганини кўрамиз. Имом Абу Ҳанифа, Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Абу Али ибн Сино, Муҳаммад ал-Хоразмий каби буюк алломалар илм тараққиётига улкан ҳисса қўшганлар. Улар қолдирган илмий мерос бугунги авлод учун ҳам катта хазинадир. Айниқса, юртимиз заминидан етишиб чиққан буюк муҳаддис Имом Бухорий ҳазратларининг ҳадис илмидаги хизматлари бутун мусулмон олами учун бебаҳо мерос ҳисобланади.

Илм талаб қилишда ният ҳам муҳим. Агар инсон илмни фақат мақтаниш, бойлик ёки обрў орттириш учун ўрганса, унинг илмидан кутилган барака бўлмаслиги мумкин. Илмни Аллоҳнинг розилиги, ўзини ислоҳ қилиш ва инсонларга фойда етказиш мақсадида ўрганиш лозим. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам фойдали илмни сўрашга тарғиб қилганлар.

Бугунги ёшлар учун илм ўрганиш имкониятлари жуда кенг. Китоблар, мактаб ва олий таълим муассасалари, устозлар, кутубхоналар ва турли таълим воситалари орқали билим олиш мумкин. Аммо имконият кўпайгани сари масъулият ҳам ортади. Ёшлар вақтларини беҳуда ишларга сарфламасдан, илм ва маърифатга интилишлари, яхши устозларни танлашлари ва ўрганган билимларини ҳаётда қўллашлари зарур.

Ота-оналар ҳам фарзандларини илмга қизиқтиришлари керак. Фарзандига одоб, ахлоқ ва диний таълим бериш — ота-онанинг энг муҳим вазифаларидан биридир. Чунки илмли ва одобли авлод оилага ҳам, жамиятга ҳам барака келтиради. Илм билан тарбия уйғунлашса, инсон комиллик сари юксалади.

Хулоса қилиб айтганда, илм — инсон ҳаётини ёритувчи нур, жаҳолатни кетказувчи восита ва икки дунё саодатига етакловчи буюк омилдир. Дунёда илм инсонга тўғри яшаш, ҳалол меҳнат қилиш ва жамиятга фойда келтириш имконини берса, охиратда фойдали илм ва унга қилинган амал инсоннинг нажотига сабаб бўлади.

Шунинг учун ҳар бир мусулмон илмни қадрлаши, фойдали илмни ўрганиши, унга амал қилиши ва уни бошқаларга етказиши лозим. Илмга қилинган сармоя инсоннинг ўзигагина эмас, балки унинг оиласи, жамияти ва келажак авлодларига ҳам манфаат келтиради. Илм билан қалб маърифатга, ақл ҳикматга, ҳаёт эзгуликка тўлади. Фойдали илм ва солиҳ амал уйғунлашгандагина инсон ҳақиқий дунё ва охират саодатига эриша олади.

Манбалар асосида тайёрланди
Ғиёсиддин Тожимирзаев,
Учқўрғон туман “Бузрукҳўжа эшон” жоме 
масжиди имом-хатиби