Инсон ҳаётида энг қимматли неъматлардан бири — вақтдир. У кўзга кўринмайди, ушлаб бўлмайди, лекин унинг ҳар бир лаҳзаси инсон тақдирига таъсир қилади. Берилган маълумотларга назар ташласак, инсон умрининг катта қисми уйқу, иш ва кундалик эҳтиёжларга сарфланади. Энг ачинарлиси, инсон ўз яқинлари — турмуш ўртоғи ва фарзандлари билан жуда кам вақт ўтказар экан. Бу эса замонавий ҳаётда қадриятлар мувозанати издан чиққанини кўрсатади.
Қуръони Каримда вақтнинг аҳамиятига алоҳида урғу берилган. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади: “Асрга қасамки, албатта, инсон зиёндадир. Магар иймон келтирганлар, яхши амаллар қилганлар, ҳақни тавсия этганлар ва сабрни тавсия этганлар мустасно.” (Сура Аср, 1–3-оятлар)
Ушбу қисқа, лекин мазмунан жуда чуқур сура инсоннинг бутун умрини баҳолаб беради. Вақтни беҳуда ўтказган инсон — зиёнда. Фақат уни эзгу амаллар билан тўлдирганларгина нажот топади.
Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам вақтнинг қадри ҳақида шундай деганлар: “Икки неъмат борки, кўп инсонлар уларнинг қадрига етмайди: саломатлик ва бўш вақт.” (Имом Бухорий ривояти)
Бу ҳадисдан англашиладики, инсон кўпинча вақти бор пайтда унинг қадрини билмайди. У бекорчиликка, маъносиз машғулотларга ёки фақат дунёвий манфаатларга сарфланади. Лекин вақт ўтгач, уни қайтариб бўлмайди.
ВАҚТНИ ЎҒИРЛАШ — КАТТА МАСЪУЛИЯТ ВА ГУНОҲ
Танқидий нуқтаи назардан қараганда, бугунги кунда вақтни фақат беҳуда сарфлаш эмас, балки “ўғирлаш” ҳолатлари ҳам кенг тарқалган. Вақтни ўғирлаш деганда, инсоннинг ўз вақтига хиёнат қилиши билан бирга, бошқаларнинг вақтини ҳам беҳудага кетказиши тушунилади. Масалан:
иш жойида масъулиятсизлик қилиб, вақтни зое қилиш;
бошқаларни бекор гаплар билан ушлаб туриш;
ижтимоий тармоқларда соатлаб мақсадсиз вақт ўтказиш;
оила аъзоларига ажратилиши керак бўлган вақтни бефойда ишларга сарфлаш.
Бу ҳолатлар фақат ахлоқий камчилик эмас, балки омонатга хиёнатдир. Чунки вақт — Аллоҳ берган омонат.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам қиёмат куни инсондан сўраладиган нарсалар ҳақида шундай деганлар: “Қиёмат куни инсон тўрт нарса ҳақида сўралмагунча жойидан силжимайди: умрини нимага сарфлади, ёшлигини қаерда ўтказди, молини қаердан топиб, қаерга сарфлади ва илмига қандай амал қилди.” (Имом Термизий ривояти)
Бу ҳадис инсоннинг вақти (умри) ҳисоб-китоб қилинишини очиқ-ойдин кўрсатади. Демак, вақтни беҳуда ўтказиш — жавобгарликка сабаб бўладиган амалдир.
ЗАМОНАВИЙ МУАММО: РАҚАМЛИ “ЎҒРИЛАР”
Бугунги кунда вақтни энг кўп “ўғирлаётган” омиллардан бири — бу рақамли технологиялардир. Телефон, ижтимоий тармоқлар, қисқа видеолар инсонни секин-аста ўз домига тортади. Инсон бир неча дақиқа деб бошлаган машғулотини соатларга чўзиб юборади. Энг хавфлиси, у буни сезмайди ҳам.
Танқидий жиҳатдан қараганда, бу ҳолат шайтоннинг замонавий тузоқларидан бири сифатида баҳоланиши мумкин. Чунки у инсонни очиқ гуноҳга эмас, балки вақтни секин-аста йўқотишга олиб боради. Натижада инсон на дунёсида, на охиратида катта ютуққа эришолмайди.
ВАҚТГА МУНОСАБАТНИ ТЎҒРИЛАШ
Вақтдан унумли фойдаланиш учун инсон қуйидагиларга эътибор қаратиши лозим:
ҳар бир кунни режа асосида ўтказиш;
устуворликларни тўғри белгилаш;
оила, илм ва ибодат учун алоҳида вақт ажратиш;
беҳуда машғулотларни қисқартириш.
Ҳасан Басрий роҳимаҳуллоҳ шундай деганлар: “Эй инсон! Сен кунлардан иборатсан. Бир кун кетса, сенинг бир қисминг кетади.”
Бу ҳикмат инсонга вақтнинг асл моҳиятини англатади: вақт — бу ҳаётнинг ўзи.
ХУЛОСА
Юқоридаги таҳлиллардан келиб чиқиб айтиш мумкинки, вақтни беҳуда сарфлаш ёки уни “ўғирлаш” — катта маънавий йўқотишдир. Бу нафақат дунёвий зарар, балки охират учун ҳам жиддий хатар ҳисобланади. Инсон ҳар бир дақиқасини қадрлаб, уни фойдали амаллар билан тўлдириши керак.
Вақт ҳақиқатдан ҳам қиличга ўхшайди: агар инсон уни тўғри йўналтирмаса, у инсоннинг ўзига қарши ишлайди.
Аллоҳ таоло барчамизнинг вақтимизга барака берсин, уни фойдали ва хайрли ишларга сарфлашни насиб этсин.
Худойбердиев Муҳиббуллоҳ,
Тўрақўрғон туман бош имом хатиби