Бугунги кунда мусулмонлар орасида муҳокама қилинаётган муҳим масалалардан бири — мазҳабга эргашиш масаласидир. Айрим кишилар: «Бизга Қуръон ва ҳадиснинг ўзи кифоя, мазҳабга эргашишнинг ҳожати йўқ», деган фикрларни айтадилар. Бир қарашда бу гап тўғридек туюлиши мумкин. Чунки ҳар бир мусулмон Қуръон ва суннатга амал қилишни хоҳлайди. Аммо муҳим савол туғилади: Қуръон ва ҳадисдан ҳукм чиқаришни ҳар бир инсон бир хил даражада биладими? Ҳар бир киши араб тилини, ҳадис илмини, оятларнинг нозил бўлиш сабабларини, ҳадисларнинг саҳиҳ ёки заифлигини ва уламолар ўртасидаги ихтилофларни тўлиқ биладими?
Албатта, бундай эмас. Шунинг учун ҳам Ислом тарихида буюк мужтаҳид уламолар етишиб чиққан, улар Қуръон ва суннатни чуқур ўрганиб, шаръий ҳукмларни баён қилганлар. Мазҳаблар эса ана шу илмий меросни тартибли равишда сақлаб, мусулмонларга динни тўғри тушуниш ва унга амал қилишда ёрдам берган.
Мазҳабга эргашмасликни энг хатарли йўллардан бири деб аташдаги мақсад — Қуръон ва суннатдан узилган ҳолда шахсий фикр билан дин ҳукмларини белгилаш хавфини кўрсатишдир. Бу масалада эҳтиёткор бўлиш, илм аҳлига мурожаат қилиш ва мусулмонлар орасидаги бирдамликни сақлаш зарур.
1. Аллоҳ таоло билмаган нарсамизни илм аҳлидан сўрашга буюради
Аллоҳ таоло Қуръони каримда марҳамат қилади:
فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
Маъноси: «Агар билмасангиз, зикр аҳлларидан сўранглар» (Наҳл сураси, 43-оят).
Ушбу оят динни билишда илм аҳлига мурожаат қилишнинг муҳимлигини кўрсатади. Оддий инсон бирор диний масалага дуч келганда, уни ўзича ҳал қилишга шошилмасдан, ишончли ва билимли уламолардан сўраши лозим.
Масалан, тиббиётда бемор ўзича китоб ўқиб, шифокорнинг кўп йиллик илми ва тажрибасига тенглаша олмайди. Қонун масаласида ҳам ҳар бир киши мутахассиснинг ўрнини боса олмайди. Худди шунингдек, шаръий ҳукмларни чиқариш ҳам катта илм, чуқур билим ва масъулият талаб қилади.
Шу сабабли Қуръон ва суннатдан мустақил равишда ҳукм чиқаришга етарли илми бўлмаган киши мужтаҳид уламоларнинг илмий йўлига эргашиши лозим. Ҳанафий мазҳабига эргашиш ҳам айнан шу эҳтиёжга хизмат қилади.
2. Мазҳаб нима ва нима учун керак?
«Мазҳаб» сўзи луғатда йўл, йўналиш маъноларини англатади. Фиқҳий истилоҳда эса Қуръон ва суннатдан амалий шаръий ҳукмларни чиқаришда мужтаҳид имомнинг илмий усули ва йўлидир.
Аҳли сунна вал жамоа орасида тўрт машҳур фиқҳий мазҳаб бор:
Ҳанафий мазҳаби — Имом Абу Ҳанифа раҳматуллоҳи алайҳ.
Моликий мазҳаби — Имом Молик раҳматуллоҳи алайҳ.
Шофеъий мазҳаби — Имом Шофеъий раҳматуллоҳи алайҳ.
Ҳанбалий мазҳаби — Имом Аҳмад ибн Ҳанбал раҳматуллоҳи алайҳ.
Бу имомларнинг барчаси Қуръон ва суннатга амал қилишни асос қилиб олганлар. Улар ўртасидаги айрим фарқлар далилларни тушуниш, уларни бир-бирига мувофиқлаштириш ва ҳукм чиқариш усулларидаги фарқлар билан боғлиқ.
Мазҳаб Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга муқобил дин эмас. Аксинча, Қуръон ва суннатни илмий усуллар асосида тушуниш ва уларга амал қилиш йўлидир.
3. Қуръон ва суннатга амал қилиш учун илм керак
Баъзи кишилар: «Мен фақат Қуръон ва ҳадисга эргашаман», дейдилар. Аслида, ҳар бир мусулмон Қуръон ва суннатга эргашиши шарт. Аммо уларни тўғри тушуниш учун илм керак.
Аллоҳ таоло марҳамат қилади:
وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَىٰ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ
Маъноси: «Агар уни Расулга ва ўзларидан бўлган иш бошиларга қайтарганларида, улардан ҳукм чиқара оладиган кишилар уни билган бўлар эдилар»(Нисо сураси, 83-оят).
Бу оятда мураккаб масалаларни тушунишда ҳукм чиқариш қобилиятига эга бўлган кишиларга мурожаат қилиш муҳимлиги кўринади.
Ҳадисни ўқишнинг ўзи билан унинг барча ҳукмларини тўғри тушуниб олиш мумкин, деб ўйлаш хато. Чунки баъзи ҳадислар муайян ҳолатга тегишли бўлиши, бошқа далиллар билан изоҳланиши ёки умумий ҳукмни махсуслаштириши мумкин. Бундай масалаларни муҳаддислар ва фақиҳлар чуқур ўрганганлар.
Шунинг учун мазҳабга эргашиш Қуръон ва суннатдан воз кечиш эмас, балки уларни ишончли уламоларнинг илмий мероси орқали тушунишдир.
4. Имом Абу Ҳанифа раҳматуллоҳи алайҳнинг илмий мақоми
Имом Абу Ҳанифа раҳматуллоҳи алайҳ Ислом тарихидаги буюк мужтаҳидлардан биридир. У зот фиқҳ илмини ривожлантиришга катта ҳисса қўшганлар. Уларнинг илмий мактабида Қуръон, суннат, саҳобаларнинг сўзлари ва шаръий далиллар асосида ҳукмлар ўрганилган.
Имом Абу Ҳанифа раҳматуллоҳи алайҳнинг йўлига эргашиш дегани у зотни хатодан холи деб билиш эмас. Барча инсонлар хатодан холи эмас, аммо мужтаҳид олимлар ўз билимлари, тақволари ва илмий усуллари билан динни тушунишга хизмат қилганлар.
Ҳанафий мазҳабининг асрлар давомида кўплаб уламолар томонидан ўрганилиши, шарҳланиши ва амалда қўлланилиши мусулмонлар учун катта илмий мерос ҳисобланади.
Юртимизда ҳам Ҳанафий мазҳаби кенг тарқалган. Бу меросни ўрганиш, унинг ҳукмларини ишончли манбалардан билиш ва фарзандларга тўғри етказиш муҳимдир.
5. Мазҳабсизликнинг хавфли жиҳатлари нимада?
Мазҳабга эргашмаслик ҳақида гапирганда, ҳар бир мустақил фикр билдирган инсонни айблаш ёки мазҳабга эргашмайдиганларнинг барчасини бир хил баҳолаш тўғри эмас. Асосий хавф — илмсиз ҳолда ўзича ҳукм чиқариш, уламоларнинг илмий меросини менсимаслик ва диний масалаларни шахсий хоҳишга қараб танлашдир.
Бундай ёндашув бир нечта муаммога олиб келиши мумкин:
Ҳукмларни нотўғри тушуниш хавфи. Инсон араб тили, ҳадис илми, усулул-фиқҳ ва бошқа зарур илмларни билмаса, далилдан нотўғри хулоса чиқариши мумкин.
Диний масалаларда изчилликнинг йўқолиши. Киши бир масалада бир мазҳабнинг енгил ҳукмини, бошқа масалада эса бошқа мазҳабнинг ўзига қулай ҳукмини илмий қоидаларсиз танласа, динни хоҳишга қараб талқин қилиш хавфи пайдо бўлади.
Мусулмонлар ўртасида ихтилоф кучайиши. Айрим кишилар ўзларининг тушунчасини ягона тўғри йўл деб билиб, бошқаларни айблашга шошиладилар. Бу эса жамоатда низо ва келишмовчиликларни келтириб чиқариши мумкин.
Уламоларга нисбатан ишончсизлик пайдо бўлиши. Асрлар давомида илм ўрганган фақиҳларнинг меросини бир-икки ҳадис таржимасини ўқиш билан рад этиш илмга нисбатан шошқалоқликдир.
Демак, хавф мазҳаб номи тилга олинмаслигида эмас, балки Қуръон ва суннатни етарли илмсиз талқин қилиш ва шахсий фикрни дин ҳукми даражасига кўтаришдадир.
6. Мазҳабга эргашиш кўр-кўрона тақлид қилиш деганими?
Йўқ. Мазҳабга эргашишнинг мақсади далилни рад этиш эмас. Оддий мусулмон шаръий ҳукмларни ўзи мустақил чиқара олмагани учун ишончли олимнинг фатвосига амал қилади.
Аллоҳ таоло марҳамат қилади:
قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Маъноси: «Айтинг: агар ростгўй бўлсангиз, ҳужжатингизни келтиринглар» (Бақара сураси, 111-оят).
Исломда далил ва ҳужжатнинг ўрни катта. Мазҳаб уламолари ҳам ҳукмларни далиллар асосида баён қилганлар. Оддий мусулмон эса далилларни чуқур ўрганиш учун мутахассис олимларга мурожаат қилади.
Шунинг учун мазҳабга эргашишни Қуръон ва суннатга қарши қўйиш нотўғридир. Масалан, тиббиёт мутахассисининг тавсиясига амал қилган бемор тиббиёт китобларини инкор қилган бўлмайди. У мутахассиснинг билимига таянади. Фиқҳда ҳам илм аҳлига мурожаат қилишнинг ҳикмати шунга ўхшашдир.
Албатта, мужтаҳид даражасидаги олимларнинг далилларни мустақил ўрганиши билан оддий мусулмоннинг фатвога амал қилиши бир хил эмас. Ҳар ким ўз илми ва имкониятига мувофиқ иш тутади.
7. Тўрт мазҳаб — бир диннинг фиқҳий мактаблари
Аҳли сунна вал жамоанинг тўрт машҳур фиқҳий мазҳаби бир-бирини диндан чиқарувчи йўллар эмас. Уларнинг барчаси Қуръон ва суннатга таянади. Айрим амалий масалаларда фарқлар бўлиши табиийдир.
Масалан, намозда қўлни қаерга боғлаш, айрим ҳолатларда таҳоратнинг ҳукми ёки бошқа фиқҳий масалаларда мазҳаблар ўртасида фарқлар учрайди. Бундай ихтилофларнинг мавжудлиги ҳар доим ҳам бир томон нотўғри ёки диндан узоқ дегани эмас.
Шунинг учун мусулмон киши бошқа мазҳабга амал қиладиган инсонни ҳақорат қилмаслиги, унинг ибодатини асоссиз равишда ботил деб чиқармаслиги керак. Ихтилофли масалаларда одоб, илм ва ҳурмат сақланиши лозим.
Юртимизда Ҳанафий мазҳабига амал қилиш мусулмонларнинг ибодатларида бирликни сақлашга ва диний таълимда изчилликка ёрдам беради.
8. Мазҳабга эргашишда қандай йўл тутишимиз керак?
Ҳар бир мусулмон ўз динини ишончли манбалардан ўрганиши, намоз, рўза, закот, никоҳ ва бошқа шаръий масалаларда билимли уламоларнинг кўрсатмаларига амал қилиши керак.
Бизнинг вазифамиз бошқаларни айблаш эмас, балки ўз илмимизни ошириш, ибодатларимизни тўғри бажариш ва оиламизга соғлом диний таълим беришдир.
Агар бирор масалада шубҳа туғилса, уни ижтимоий тармоқлардаги қисқа видеолар ёки текширилмаган хабарларга қараб ҳал қилмасдан, ишончли олимдан сўраш лозим. Шу билан бирга, уламоларнинг сўзларини ҳам далил ва манбалар асосида тушунишга ҳаракат қилиш керак.
Диндаги мақсад — кимнидир енгиш ёки баҳсда ғолиб чиқиш эмас, балки Аллоҳнинг розилигини топиш ва ҳақиқатга амал қилишдир.
Муҳиддин Боқиев,
Наманган тумани “Саид Жалолиддин” жоме
масжиди имом-ноиби