Ҳар қандай жамиятнинг ривожланиш даражаси фақат иқтисодий кўрсаткичлар ёки технологик ютуқлар билан эмас, балки инсон капитали — яъни илмли, маънавиятли ва масъулиятли шахслар сони билан белгиланади. Шу нуқтаи назардан қаралганда, илм ва ахлоқ бир-бирини тўлдирувчи, ажралмас тушунчалар ҳисобланади. Илм ақлни чархласа, ахлоқ қалбни тарбиялайди. Уларнинг уйғунлиги эса барқарор ва адолатли жамият пойдеворини яратади.

I. Илм — тараққиётнинг ҳаракатлантирувчи кучи

Илм инсонга табиат қонунларини англаш, борлиқни идрок этиш ва ҳаётни енгиллаштирувчи ечимлар яратиш имконини беради. Тарихга назар ташласак, илм-фан ривожланган жамиятлар иқтисодий, ҳарбий ва маданий жиҳатдан ҳам устун бўлганини кўрамиз. Аллома Ибн Сино, Беруний, Форобий каби мутафаккирлар фаолияти бунинг ёрқин далилидир.

Бироқ илмнинг ўзи етарли эмас. Агар у маънавий назоратдан холи бўлса, инсоният учун хавфли қуролга айланиши мумкин. Бугунги кунда ядровий қуроллар, экологик инқирозлар ва ахборот уруши шунга мисолдир. Демак, илм доимо ахлоқий мезонлар билан бошқарилиши шарт.

II. Ахлоқ — инсонлик мезони

Ахлоқ инсоннинг ички дунёси, унинг қарорлари ва жамиятдаги муносабатларини белгилайди. Ахлоқий қадриятларсиз билимли инсон жамиятга фойда эмас, аксинча, зарар етказиши мумкин. Шу боис, ахлоқ илмга йўл кўрсатувчи компас вазифасини ўтайди.

Шарқ мутафаккирлари таълимотида ахлоқ масаласи марказий ўрин эгаллайди. Алишер Навоий илмни ахлоқ билан безатилмаган ҳолда «сувсиз гул»га қиёслайди. Бу қиёс илм ва ахлоқ ўртасидаги мустаҳкам боғлиқликни чуқур ифодалайди.

III. Таълим тизимида илм ва ахлоқ уйғунлиги

Замонавий таълим тизимининг асосий вазифаси фақат мутахассис тайёрлаш эмас, балки комил инсонни тарбиялашдан иборат бўлиши лозим. Олий таълим муассасаларида талабаларга касбий билимлар билан бир қаторда масъулият, ҳалоллик, ижтимоий фаоллик ва ватанпарварлик каби фазилатлар сингдирилиши муҳим.

Ўқитувчи бу жараёнда ҳал қилувчи ўрин тутади. У фақат билим берувчи эмас, балки ахлоқий намуна ҳамдир. Талаба кўпроқ эшитганидан кўра, кўрганидан ўрнак олади. Шу боис, педагог шахсида илм ва одоб уйғунлиги мужассам бўлиши шарт.

IV. Замонавий жамиятда муаммо ва ечимлар

Глобаллашув шароитида ахборот оқими кескин ортди, аммо бу ҳар доим ҳам маънавий ўсишни таъминлаётгани йўқ. Айрим ҳолларда ёшлар орасида билим бор, аммо масъулият ва ахлоқий чегаралар етишмайди. Бу эса  бепарволик ва ижтимоий беқарорликка олиб келиши мумкин.

Ечим сифатида таълим-тарбия жараёнида миллий ва умуминсоний қадриятларни уйғунлаштириш, ахлоқий фанлар ва маънавий тарбияга алоҳида эътибор қаратиш зарур. Илм ахлоқ билан уйғунлашгандагина у ҳақиқий тараққиётга хизмат қилади.

Хулоса

Хулоса қилиб айтганда, илм ва ахлоқ — бир-бирисиз мукаммал бўла олмайдиган икки устундир. Илм ақлни ривожлантирса, ахлоқ инсонни камолга етказади. Уларнинг уйғунлиги эса жамият тараққиёти, адолат ва барқарорликнинг энг мустаҳкам кафолатидир. Шу боис, ҳар бир давр зиёлиси ва ҳар бир таълим муассасаси олдидаги асосий вазифа — илмли ва ахлоқли авлодни тарбиялашдан иборатдир.

Зуҳриддин Луқманов,

Янги Наманган тумани “Саййид Абдуллатифхон махдум” жоме

масжиди имом хатиби