Бугунги кунда атроф-муҳит муҳофазаси инсоният олдидаги энг долзарб масалалардан бирига айланган. Табиий ресурсларнинг камайиши, ҳаво ва сувнинг ифлосланиши, яшил ҳудудларнинг қисқариши жамиятдан масъулиятли ёндашувни талаб этмоқда. Аслида, бу масала замонавий ғоя эмас, балки Ислом таълимотида қадимдан мустаҳкам ўрин эгаллаган ахлоқий ва ҳуқуқий бурчдир. 

 Ислом инсонни ер юзида халифа, яъни Аллоҳ томонидан масъул қилиб қўйилган вакил сифатида талқин қилади. Бу эса табиатдан фойдаланишда эҳтиёткорлик, адолат ва масъулиятни тақозо этади. 

 Ер ва табиат — илоҳий омонат 

 Қуръони Каримда ер ва ундаги неъматларнинг бекорга яратилмагани қатъий баён қилинган: 

وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا

 “Биз осмонлару ерни ва уларнинг орасидаги нарсаларни бекорга яратмадик.”  (Сод сураси, 27-оят) 

 Бу оят инсонни табиатга эгаси сифатида эмас, балки омонатдор сифатида кўришга чақиради. Омонатга хиёнат қилиш эса Исломда катта гуноҳлардан саналади. 

 Инсон — ер юзидаги халифа 

 Аллоҳ таоло инсоннинг мақомини шундай белгилайди: 

إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً

 “Албатта, Мен ер юзида халифа яратаман.”  (Бақара сураси, 30-оят) 

 Халифалик — ҳукмронлик эмас, балки масъулиятдир. Табиатни бузиш, уни ифлослантириш ёки исроф билан йўқотиш ушбу масъулиятга зид ҳисобланади. 

 Тозалик — иймоннинг ажралмас қисмидир. Исломда тозалик фақат шахсий гигиена билан чекланмайди. У жамият ва атроф-муҳит поклигини ҳам ўз ичига олади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар: 

الطُّهُورُ شَطْرُ الْإِيمَانِ

 “Тозалик иймоннинг ярмидир.”  (Имом Муслим ривояти) 

 Мазкур ҳадис мусулмон кишини яшаётган муҳитини, кўча ва жамоат жойларини тоза сақлашга ундайди. Зарар етказиш қатъиян ман этилган ислом ҳуқуқининг муҳим қоидаларидан бири зарар етказишни ман этишдир. Бу қоида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳадисида аниқ ифодаланганлар: 

لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ

 “Зарар етказиш ҳам йўқ, зарарга зарар билан жавоб бериш ҳам йўқ.”  (Ибн Можа ривояти) 

 Атроф-муҳитни ифлослантириш инсон саломатлиги ва жамият фаровонлигига бевосита зарар етказади. Шу боис бундай амаллар шаръан ман этилган. 

 Дарахт экиш ва табиатни тиклаш — савобли амаллардандир. 

 Ислом нафақат табиатни асрашга, балки уни обод қилишга ҳам чақиради. Бу борада Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар: 

مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَغْرِسُ غَرْسًا أَوْ يَزْرَعُ زَرْعًا فَيَأْكُلُ مِنْهُ طَيْرٌ أَوْ إِنْسَانٌ أَوْ بَهِيمَةٌ إِلَّا كَانَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ

 “Қайси бир мусулмон дарахт экса ёки экин экса ва ундан қуш, инсон ёки ҳайвон еса, бу унинг учун садақадир.” (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривояти) 

 Бу ҳадис экологик фаолиятнинг ибодат даражасига кўтарилганини яққол кўрсатади. 

 Исроф — табиатга зулмдир. 

 Табиий ресурслардан фойдаланишда исроф қилиш ҳам қатъиян қораланади: 

وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

 “Еб-ичинглар, аммо исроф қилманглар. Албатта, Аллоҳ исроф қилувчиларни севмайди.” (Аъроф сураси, 31-оят) 

 Сув, озиқ-овқат ва энергия манбаларини исроф қилиш экологик муаммоларнинг асосий сабабларидан биридир. 

 Хулоса ўрнида айтамизки, 

 Атроф-муҳитни асраш Исломда иккинчи даражали масала эмас, балки ахлоқий ва шаръий мажбуриятдир. Ҳар бир мусулмон табиатга нисбатан масъулиятли бўлиши, уни асраши ва келажак авлодлар учун соғлом муҳитни сақлаб қолишга ҳисса қўшиши лозимдир. 

Шокирхон Тўрахонов,
Чуст тумани “Каттабоғ” жоме
масжиди имом ноиби.

ATROF-MUHITNI ASRASH VA TOZA TUTISH — INSONIY MAS’ULIYAT.

 Bugungi kunda atrof-muhit muhofazasi insoniyat oldidagi eng dolzarb masalalardan biriga aylangan. Tabiiy resurslarning kamayishi, havo va suvning ifloslanishi, yashil hududlarning qisqarishi jamiyatdan mas’uliyatli yondashuvni talab etmoqda. Aslida, bu masala zamonaviy g‘oya emas, balki Islom ta’limotida qadimdan mustahkam o‘rin egallagan axloqiy va huquqiy burchdir.

Islom insonni yer yuzida xalifa, ya’ni Alloh tomonidan mas’ul qilib qo‘yilgan vakil sifatida talqin qiladi. Bu esa tabiatdan foydalanishda ehtiyotkorlik, adolat va mas’uliyatni taqozo etadi.

Yer va tabiat — ilohiy omonat

Qur’oni Karimda yer va undagi ne’matlarning bekorga yaratilmagani qat’iy bayon qilingan:

“Biz osmonlaru yerni va ularning orasidagi narsalarni bekorga yaratmadik.”(Sod surasi, 27-oyat)

Bu oyat insonni tabiatga egasi sifatida emas, balki omonatdor sifatida ko‘rishga chaqiradi. Omonatga xiyonat qilish esa Islomda katta gunohlardan sanaladi.

Inson — yer yuzidagi xalifa

Alloh taolo insonning maqomini shunday belgilaydi:“Albatta, Men yer yuzida xalifa yarataman.”(Baqara surasi, 30-oyat)

Xalifalik — hukmronlik emas, balki mas’uliyatdir. Tabiatni buzish, uni ifloslantirish yoki isrof bilan yo‘qotish ushbu mas’uliyatga zid hisoblanadi.

     Tozalik — iymonning ajralmas qismidir. Islomda tozalik faqat shaxsiy gigiyena bilan cheklanmaydi. U jamiyat va atrof-muhit pokligini ham o‘z ichiga oladi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam shunday deganlar:

“Tozalik iymonning yarmidir.”(Imom Muslim rivoyati)

Mazkur hadis musulmon kishini yashayotgan muhitini, ko‘cha va jamoat joylarini toza saqlashga undaydi. Zarar yetkazish qat’iyan man etilgan islom huquqining muhim qoidalaridan biri zarar yetkazishni man etishdir. Bu qoida Rasululloh sollallohu alayhi va sallam hadisida aniq ifodalanganlar: “Zarar yetkazish ham yo‘q, zararga zarar bilan javob berish ham yo‘q.”(Ibn Moja rivoyati)

Atrof-muhitni ifloslantirish inson salomatligi va jamiyat farovonligiga bevosita zarar yetkazadi. Shu bois bunday amallar shar’an man etilgan.

     Daraxt ekish va tabiatni tiklash — savobli amallardandir.

Islom nafaqat tabiatni asrashga, balki uni obod qilishga ham chaqiradi. Bu borada Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam shunday deganlar: “Qaysi bir musulmon daraxt eksa yoki ekin eksa va undan qush, inson yoki hayvon yesa, bu uning uchun sadaqadir.”(Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati)

Bu hadis ekologik faoliyatning ibodat darajasiga ko‘tarilganini yaqqol ko‘rsatadi.

     Isrof — tabiatga zulmdir.

Tabiiy resurslardan foydalanishda isrof qilish ham qat’iyan qoralanadi: “Yeb-ichinglar, ammo isrof qilmanglar. Albatta, Alloh isrof qiluvchilarni sevmaydi.”(A’rof surasi, 31-oyat)

Suv, oziq-ovqat va energiya manbalarini isrof qilish ekologik muammolarning asosiy sabablaridan biridir.

    Xulosa o'rnida aytamizki,

Atrof-muhitni asrash Islomda ikkinchi darajali masala emas, balki axloqiy va shar’iy majburiyatdir. Har bir musulmon tabiatga nisbatan mas’uliyatli bo‘lishi, uni asrashi va kelajak avlodlar uchun sog‘lom muhitni saqlab qolishga hissa qo‘shishi lozimdir.

Shokirxon To'raxonov,
Chust tumani “Kattabog'” jome 
masjidi imom noibi